فخر المحققين براى سيد ناصر الدين حمزة بن حمزة بن محمد علوى حسينى با تاريخ 736 بر روى آن بوده ، افندى ديده است . قاعدتا اين اثر در حلّه بوده ، سپس به جبل عامل منتقل شده و آنگاه به ايران آمده است . « 1 » اشارهء افندى به اين كه اين كتاب در كتب شهيد بوده ، به احتمال ، اشاره به آن است كه آثار شهيد در اصفهان در خانهء فرزند و نوادگان وى يافت مىشده است .
نسخهاى از ثواب الاعمال شيخ صدوق در كتابخانهء علامهء طباطبائى شيراز موجود است كه توسط علىّ بن فارس بن محمد بن يوسف بن احمد بن ابراهيم بن ابى الفوارس عاملى در تاريخ 12 شعبان 763 كتابت شده است . « 2 »
افندى نوشته است : در اردبيل مجموعهاى ديدم كه به خط برخى از علماى جبل عامل بود . از جمله خط شيخ علىّ بن محمد بن محمد بن مكى عاملى ، فرزند شهيد اول در آن بود . شيخ محمد بن على جباعى ، ذيل خط او نوشته بود : نويسندهء اين خط در سال 865 در گذشت . « 3 »
مجموعهاى به خط شيخ زين الدين علىّ بن محمد بن يونس بياضى - نويسندهء صراط المستقيم - را افندى در اصفهان در كتابخانهء احمد بحرانى ديده است . اين مجموعهء عتيق ، شامل رسالههاى مؤلف بوده كه فهرست آنها را افندى آورده است . « 4 »
نمونههايى از عراق
مهمترين مركز شيعى در طول قرنهاى هفتم تا نهم ، شهر حلهء عراق بوده است . گفته شده است كه در زمان علامهء حلى ، چهارصد و چهل مجتهد شيعه در اين شهر زندگى مىكردهاند . « 5 » عراق محل مهاجرت شيعيان از هر نقطه به حساب مىآمده است . در واقع ، از زمان مرجعيت شيخ مفيد و شيخ طوسى به بعد ، عراق هميشه مركزيت علمى براى تشيع داشته است . اين مركزيت در دورهء صفوى براى دو قرن و نيم به ايران منتقل شد و پس از آن به طور محدود به نجف بازگشت . تا پيش از دورهء صفوى ، بيشتر آثار مخطوط شيعى در عراق كتابت و يافت مىشد . با روى كار آمدن صفويان اين نسخهها به ايران انتقال يافت . « 6 »
هامش
( 1 ) . همان ، ج 2 ، ص 200
( 2 ) . طباطبائى ، عبد العزيز من تراثنا الخالد فى شيراز ، ميراث اسلامى ايران ، دفتر اول ، ص 399
( 3 ) . افندى ، همان ، ج 4 ، ص 251
( 4 ) . همان ، ج 4 ، ص 256 - 258
( 5 ) . همان ، ج 1 ، ص 361
( 6 ) . برخى از اين آثار در همان دورهء صفوى در نجف كتابت شده و از آنجا به اصفهان منتقل شده است . براى نمونه نك : افشار ، فهرست مجلس شوراى ملى ، ج 12 ، ص 315