كامل قرار داشته است . شاه عباس صفوى نسخههاى فراوانى را وقف بقعهء شيخ صفى كرد كه در طى جنگهاى ايران و روس ، عمدهء اين كتابها توسط قواى متجاوز دزديده شده و به كتابخانهء آكادمى علوم در سن پطرزبورگ منتقل شد . « 1 » البته توان گفت كه پس از اردبيل ، اين نسخهها به مشهد و اصفهان رفته است كه اين هم به دليل اعتبار تقدس شهر مذهبى مشهد از يكسو و اهميت اصفهان به عنوان مركز سلطنت صفوى پس از سال هزار ، طبيعى است . بعدها كه شاه عباس نسخههاى خطى فراوانى به دست آورد ، باز بخشى را وقف بقعهء اردبيل و بخشى را بر آستان قدس رضوى وقف كرد .
به جز اردبيل و اصفهان ، شهرهاى بسيارى از ايران ، از جمله استرآباد ، شهر رى ، بارفروش « 2 » ( بابل فعلى ) و طهران « 3 » اين آثار را در خود جاى داده بوده است .
نكتهء ديگر آن كه ، در آن زمان سه مركز شيعى عربى در جهان اسلام وجود داشت كه از آن مناطق آثار شيعى به ايران مىآمد . نخست عراق عرب كه نزديكترين منطقه به ايران بود و مركز مهمى براى عالمان شيعه به شمار مىآمد . دوم منطقهء بحرين كه تشيع آن بسيار كهن و قديمى بوده است . سوم منطقهء جبل عامل كه تشيع آن نيز دستكم به چند سده پيش از روى كار آمدن صفويه بازمىگردد . كتابهاى شيعه در اين مناطق پراكنده بوده و عمدتا توسط علماى مهاجر ، از اين مناطق به ايران به حوزهء قدرت صفوى انتقال يافته است . به اين نكته هم بايد توجه داشت كه بسيارى از آثار شيعى مهاجر به ايران ، در نوبتهاى بعد ، به ويژه پس از آن كه بار ديگر پس از سلطنت نادر ، نجف مركز علمى شيعه شد ، به عراق برگشته است . « 4 »
اين نيز گفتنى است كه نبايد بحث را به نسخههاى مهاجر محدود كرد . بسيارى از منابع كهن كه در عراق بوده ، در اوان دورهء صفوى استنساخ شده و متن استنساخشده به ايران آمده است . به عنوان مثال ، نسخهاى از كشف الغمه اربلى ، توسط طيفور بن سلطان محمد بسطامى در سال 1047 از روى نسخهء محقق كركى استنساخ شده است ؛ كركى نسخهء خود
هامش
( 1 ) . در اين باره نك : مجلهء نشر دانش ، سال 14 ، ش 6 ، ( سال 1372 ) ، صص 24 - 28 . فهرست اين كتابها در پايان كتاب اردبيل دفتر اول چاپ شده است . گفتنى است كه پيش از آن هم نادر بخشى از اين كتابها را به برخى از سفرا بخشيده بود . طبيعى است كه وقتى فرش بقعهء اردبيل با آن ارزش و حجم و قدمت بر باد .
رود ، كتابها سريعتر و سادهتر از دست مىرود .
( 2 ) . افندى ، همان ، ج 4 ، ص 262 و موارد ديگر .
( 3 ) . به عنوان مثال نك : افندى ، همان ، ج 2 ، ص 157 ، 196
( 4 ) . حتى مىدانيم كه تا چند دههء قبل ، كسانى كوشش فراوانى كردند تا نسخههاى خطى را از شهرهاى ايران جمعآورى كرده در كتابخانهء امير المؤمنين عليه السلام در نجف قرار دهند !