نيلى ( قرن هشتم ) و . . . در سال 845 در قريهء لامبلنگى كتابت شده است . « 1 »
افندى نسخهاى كهن از منهاج البراعة فى شرح نهج البلاغه قطب راوندى را در استرآباد ديده كه به نوشته وى به احتمال در زمان حيات مؤلف ( قرن ششم ) تأليف شده بوده است . « 2 » نمونهء ديگر داستان يافت شدن كتاب فقه الرضا است كه مجلسى به نقل از قاضى امير حسين ياد كرده است و آن اين كه جماعتى از قمىها در مكه نسخهء آن را كه تاريخش به عصر امام رضا عليه السلام مىرسيده ، براى او آورده بودند . « 3 » اين كتاب رسالهء ابن بابويه به فرزندش صدوق است و گرچه متن آن از روايات امامان گرفته شده ، اما از امام رضا عليه السلام نيست . اين كتابها بايد در ايران كتابت شده باشد و طبعا نافى اين نظر است كه در آغاز عصر صفوى ، نسخههايى از آثار كهن شيعى وجود نداشته است .
نسخهاى از كتاب تفسير ابو الفتوح رازى را كه در زمان مؤلف ، يعنى در قرن ششم كتابت شده ، افندى ديده است . « 4 » شايد آن نسخه ، همان نسخهاى باشد كه با تاريخ يكشنبه 12 صفر سال 595 توسط ابو سعيد بن حسين كاتب بيهقى كتابت شده و به شمارهء 368 در كتابخانهء مرعشى نگهدارى مىشود . اين اثر كه فارسى است ، بايد در ايران نگهدارى شده باشد .
نسخههاى متعددى از نهج البلاغه وجود دارد كه مربوط به ايران است . يك نسخهء آن ، از قرن هفتم است كه توسط حسن بن مهدى علوى حسنى آملى بهلوى در ربيع الاول 677 كتابت شده و به شمارهء 3994 در مرعشى موجود است . افندى رسالهاى با عنوان رسالة فى حل الشكوك فى التصور و التصديق از شيخ شمس الدين محمد بن شرفشاه نيشابورى ديده كه به خط نجاتى نيشابورى بوده و در سال 693 كتابت شده بوده است . « 5 »
گفتنى است كه برخى از آثار مؤلفان شيعى ايرانى ، در دوران پيش از صفوى به مناطق عربى مىرفته است . افندى نسخهاى كهن از آيات الاحكام قطب راوندى را در بحرين ديده است . « 6 »
انتقال نسخههاى آثار شيعى از مناطق عربى به ايران
تشيع ايران در چهار مرحله از سرزمينهاى عربى به اين كشور راه يافته است . نخست توسط اشعرىها در اواخر قرن اول و طول قرن دوم به بعد . دوم از طريق شاگردان ايرانى
هامش
( 1 ) . انوار ، عبد الله ، فهرست نسخ خطى كتابخانهء ملى ، ج 14 ، صص 160 - 163
( 2 ) . افندى ، همان ، ج 2 ، ص 421
( 3 ) . مجلسى ، محمد باقر ، بحار الانوار ، ج 1 ، ص 11 ؛ افندى ، همان ، ج 2 ، ص 30
( 4 ) . افندى ، همان ، ج 2 ، ص 157
( 5 ) . همان ، ج 5 ، ص 109
( 6 ) . همان ، ج 2 ، ص 424