شيخ مفيد و شيخ طوسى كه از رى و سبزوار و آن نواحى به عراق آمدند و به ديار خود بازگشتند . سوم از طريق مكتب حلّه به رهبرى علامهء حلى و فرزندش فخر المحققين كه شاگردان ايرانى فراوانى تربيت كردند . چهارم بوسيلهء علماى جبل عامل مقيم همان نواحى يا عراق كه در قرن دهم و يازدهم به ايران مهاجرت كردند .
در بخش سوم و بيش از همه در بخش چهارم ، آثار مؤلفان شيعى عرب به ايران راه يافت و سبب استوارى پايههاى تشيع فقاهتى در اين ديار شد . انتقال كتابها ، همراه علمايى بود كه كتابخانههاى شخصى خود را به ايران منتقل مىكردند . در كنار آن ، زائران عتبات هم در بسيارى از اوقات ، نسخههايى را در عراق خريدارى كرده ، به ايران مىآوردند . اين مطلب از تملكهايى كه در پشت كتابها نوشته شده ، به دست مىآيد . « 1 »
مهمترين منبع ما براى شناخت اين نسخههاى در درجهء اول ، كتاب پرارج رياض العلماء و حياض الفضلاء ميرزا عبد الله افندى - شاگرد علامهء مجلسى - است كه با حوصلهء تمام ، براى چندين دهه ، در جستجوى شناخت آثار شيعى و شرح حال علماى شيعه بوده است .
دوم نسخههاى كهن عربى بر جاى مانده در كتابخانههاى ايران است كه البته بايد با تتبعى بيش از آنچه در اينجا انجام شده ، رد پاى نسخههاى مهاجر را به دست آورد .
با توجه به آنچه در رياض آمده ، بايد اظهار كرد كه بيشتر نسخههاى كهن كه در سالهاى نخست دورهء صفوى از سوى علماى مهاجر به ايران آمده ، در اردبيل نگهدارى شده و به احتمال قوى در كتابخانهء بقعهء شيخ صفى بوده است . افندى دربارهء بسيارى از اين نسخهها تصريح مىكند كه آنها را در اردبيل ديده است . « 2 » تبريز را نيز به نوعى بايد ياد كرد . افندى مىنويسد : من كتابهاى زيادى را به خط شيخ علىّ بن منصور بن حسين مزيدى ديدهام .
مثلا استبصار شيخ طوسى را به خط او در قريهء خسرو شاه تبريز ديدم كه كتابت آن در سال 877 بود . كتاب عيون اخبار الرضا عليه السلام را در روستاى دهخوارقان تبريز ديدم . جلد پنجم تذكرة الفقهاء را هم در تبريز ديدم . « 3 » افندى نسخهاى از كتاب ابن خالويه - نويسندهء كتاب الآل - با عنوان الطارقية را در اردبيل ديده كه تاريخ كتابت آن سال 561 بوده است . « 4 » مىدانيم كه اين شهر ، پايتخت مذهبى صفويان بوده و تا اواخر عهد صفوى ، مورد اعتناى
هامش
( 1 ) . نك : برگ نخست نسخهء حاشية حاشية الشريف على شرح المطالع ، ش 8046 مرعشى .
( 2 ) . به عنوان نمونه نك : افندى ، همان ، ج 1 ، ص 186 ؛ ج 2 ، ص 68 ، 101 - 103 ، 109 ، 122 ؛ ج 4 ، ص 18 ، 319 . لازم به يادآورى است كه افندى نسخهء كتابهاى متعددى را نيز كه در دورهء صفوى بوده در اردبيل ديده و اين نشان مىدهد كه به طور مرتب براى كتابخانهء شيخ صفى كتاب فراهم مىآمده است . نك : همان ، ج 4 ، ص 332
( 3 ) . افندى ، همان ، ج 4 ، ص 269
( 4 ) . همان ، ج 2 ، ص 24