محدود در سال 907 ، آن هم در آذربايجان درست باشد ؛ اما آگاهيم كه در نواحى ديگر نسخههاى فراوانى از آثار علامه يا ديگر منابع شيعى در ايران پيش از صفوى وجود داشته و بنا بر اين بايد در پذيرش سخن روملو به صورت كلى ، ترديد كنيم . در حقيقت چند شهر ايران كه جايگاه سنتى تشيع بوده نظير كاشان ، سبزوار « 1 » ، استرآباد « 2 » و احيانا رى و طوس « 3 » محلى براى استنساخ كتابهاى فقهى شيعه بوده است . نمونههايى از آن مربوط به كتابهاى علامهء حلى است كه در جاى ديگرى به آن اشاره كردهايم . « 4 » يك نمونه كتاب قواعد علامه است كه حسن بن حسين بن حسن سرابشنوى مقيم كاشان در سال 763 آن را كتابت كرده و افندى آن را در تبريز ديده است . « 5 » نمونهء ديگر نسخهاى از مبسوط شيخ طوسى است كه در اختيار افندى بوده و اجازهاى به خط حسن بن حسين بن على دوريستى - طرشتى - مقيم كاشان با تاريخ 584 بر روى آن بوده است . « 6 » اجازهء ديگرى از همان عالم بر روى نسخهاى از ارشاد مفيد بوده كه افندى آن نسخه را نيز ديده است . نيز نسخهاى از ارشاد كه توسط حسن بن محمد بن حسين جاسبى هرازكانى در 14 شوال 565 نوشته شده و در سال 566 با نسخهء فضل الله راوندى مقابله شده ، به شمارهء 1144 در كتابخانهء مرعشى نگهدارى مىشود . نسخهاى از الانتصار سيد مرتضى با تاريخ كتابت 25 ذىقعده سال 591 توسط ابو الحسن علىّ بن ابراهيم بن حسن بن موسى فراهانى در محلهء باب ولان كاشان كتابت شده كه به شمارهء 3598 در كتابخانهء مرعشى نگهدارى مىشود . نسخهاى مشتمل بر چندين كتاب و رسالهء شيعى مانند ارشاد المسترشدين و هداية الطالبين از فخر المحققين ، رسالهء فى علم الكلام ، ( مجهول المؤلف ) منتهى السئول فى شرح الفصول از علىّ بن يوسف
هامش
( 1 ) . نسخهاى از ايضاح الفوائد فخر المحققين را شخصى با نام محمد بن على جوينى در سال 793 و 794 در سبزوار استنساخ كرده است . نك : فهرست كتابخانهء مجلس ، ( قم ، 1376 ) ج 25 ، ص 249
( 2 ) . درباره استرآباد نك : افندى ، رياض العلماء ، ج 2 ، ص 413 . عالمى با نام عماد بن على استرآبادى در روز سه شنبه ، پنجم شعبان سال 861 استنساخ كتاب البيان شهيد اول را تمام كرده . اين مىتواند در ايران بوده باشد . مىدانيم كه استرآباد در قرن نهم ، تقريبا از مراكز مهم شيعه در ايران بوده است .
( 3 ) . يكى از دانشمندان شيعى قرن ششم ، نصير الدين ابو طالب عبد الله بن حمزه مشهدى معروف به نصير الدين طوسى است كه قطب الدين كيدرى از شاگردان اوست ، چنان كه خودش از ابو الفتوح رازى حديث نقل مىكند . افندى كتاب الوافى بكلام المثبت و النافى وى را كه تاريخ كتابت آن 679 بوده ديده است . نيز نسخهاى از صحيفة الرضا را ديده است كه خط وى با تاريخ 578 بر آن بوده است . افندى ، همان ، ج 3 ، ص 216
( 4 ) . فهرستى از آثار علامه را كه در ايران يا توسط عالمان ايرانى پيش از عصر صفوى كتابت شده ، ببينيد در :
جعفريان ، رسول ، تاريخ تشيع در ايران ( قم ، انصاريان ، 1376 ) ، ج 2 ، صص 669 - 676
( 5 ) . افندى ، همان ، ج 3 ، ص 397 - 398
( 6 ) . افندى ، همان ، ج 1 ، ص 179 ، ج 3 ، ص 418