نتواند . ميرزا صائبا فرمود : آن درك اسفل را مىگوييد كه در آخر كوچه واقع است ! و آن لطيفه در آن وقت بسيار مستحسن بود . » ( 388 - 389 )
فرنگيان
معالاسف آشنايى ايرانيان ، حتى فرهيختگان آنان با وضعيت پيشرفتهاى علمى فرنگ در آن زمان ، بسيار اندك بوده و گاه جسته گريخته مىتوان اشارتى دربارهء فرنگ در آثار اين دوره يافت . قزوينى مىنويسد : « و در اين زمان ، صاحب اعمال عجيب و تصاوير غريب و صناعات دقيق و علم هندسه و رياضى ، فرنگان باشند و به آن اعمال و علوم مخصوصند و در آن باب نظير ندارند . » ( 37 ) .
نكتهء ديگر دربارهء قدرت فرنگىها در بلاد ديگر است . قزوينى مىنويسد : « و بر مثال ، در اين زمان ، سلطان درياها فرنگيان است و خشكىها با مسلمانان . و گويند دين ، دين محمدى و كشتى كشتى فرنگى . » ( 420 )
اصفهان و رى و برخى شهرهاى ديگر
قزوينى در ادامهء اطلاعاتى كه راغب از برخى شهرها به دست داده است ، نكات تازهاى از زمان خويش آورده است . ابتدا حكايتى از تفاخر دو نفر رازى و اصفهانى نقل مىكند :
« اصفهانى گفت : شهر ما را هوايى است كه اگر ميوهء سال گذشته ، پهلوى ميوهء امسال بگذارند ، از هم متميّز نگردد . رازى گفت : اما شهر ما ، اگر مردهء پارسال پهلوى زندهء امسال گذارند ، از هم متميّز نگردند . و اين سخن از بعضى طبريان نيز نقل كنند ، و ايشان به اين دعوى اولايند . و هواى ديار رى ، در اين زمان اصلاح تمام يافته است و شهر طهران به جاى رى آباد گشته است ؛ و رى از آبادى نشانى ندارد . و رى را شيخ البلاد گويند كه زمان او بس قديم است . و شاعر گفته است :
اصفهان كاهل جهان جمله مقرّند به آن * در اقاليم چنان شهر معظّم نبود
همدان جاى شهان كز قبل آبوهوا * در جهان هيچ چِنان روضهء خرّم نبود
قم به نسبت كم از اينهاست و ليكن او نيز * نيك نيك ار چه نباشد ، بد بد هم نبود
معدن مردمى و كان كرم شيخ بلاد * رى بود ، رى كه چو رى در همه عالم نبود
قزوينى مىافزايد : قزوين مولد اين فقير است و دربارهء آن گفتهاند :
و قزوين دار للمجاهيل جنة * و نار لاهل الفضل ذات لواذع
[ قزوين سرايى است كه براى اشخاص گمنام بهشت است و اما براى اهل فضل آتشى سوزنده است . ] اما طوس ، امروز خراب است و مشهد مقدس كه بيت المقدس ثانى است ، نزديك به آن آباد . اميد كه او را از چشم زخم حوادث گزند مباد . و در قديم ، اهل طوس را