برخى امور سلطانى ، چيز ديگرى نبود . وى چند كتاب نيز تأليف كرده است كه از آن جمله است : النور المبين ، خير المقال و منتخب التفسير كه آخرين كتابش بوده است ( برگ 37 ) .
شرحى از مؤلفات سيد على خان را آقا بزرگ آورده است . « 1 » جزايرى در الانوار النعمانية نيز از سيد على خان ستايش كرده و با توجه به علاقهء وى به علم و دانش مىگويد : در زمان حكومت او كه ما تازه به تحصيل مشغول شده بوديم ، مىديديم كه چگونه غالب مردم اهل عبادت و زهد و مطالعه بوده و عموم مردم تابع والى و حاكم خود هستند . « 2 » او در جاى ديگر اين كتاب ، از سيد على خان و نامهاى كه به او نوشته و نيز ديوان شعر او ياد كرده است . « 3 » افندى در شرح حال جزايرى نوشته است كه سيد جزايرى بهره زيادى از آثار سيد على خان برده است . « 4 »
نقش علما در جامعه
سيّد جزايرى دربارهء وظايف حكام و علما در قبال نزول اين گونه بلايا مىگويد : امور كشور بر محور « علما » و « ولات » است و صلاح و فساد آنها ، مملكت را آباد و يا ويران مىسازد ، « علما بايد حكم دهند و ولات بايد آن را عمل كنند » . هر عالمى بايد در اقليم يا شهر و منطقهاى بماند و علاوه بر تعليم دين ، نفع و ضرر امور را بر مردم روشن كند . علما وارث انبياء هستند و بايد همانند آنان عمل كنند ( مسكن : برگ 46 ) .
چنينى ديدگاهى ، گرايش فقهى موجود در فقه سياسى شيعه را نشان مىدهد و پايهء آن ، اين است كه حاكم بايد تابعيت عالم را داشته باشد . البته سلاطين بايد در هر قريه و محلى ، فقيه متديّن را براى تعليم دين به مردم بگمارند . علما اطباى جامعه هستند و سلاطين « قوام دار المرضى » يعنى ادارهكننده و رئيس بيمارستان « 5 » ( برگ 47 ، 48 ) .
وى در اين باره ، از مثال طبيب و مريض و بيمارستان و . . . در اين بحث ، نهايت بهره را گرفته است . با اين مقدمات ، در مورد طاعون مىگويد : اين وظيفهء علماست تا با اولين وجود علايم بيمارى و با و طاعون ، مردم را هشيار سازند . در مرحلهء نخست ، مردم را توبه و استغفار دهند و بعد از آن ، آنان را از ارتكاب معاصى دور كرده ، به دادن صدقه و سه روز روزه گرفتن ترغيب كنند . همچنين مردم را اعم از پيرزن و پيرمرد و اطفال و نيز حيوانات را
هامش
( 1 ) . آقا بزرگ ، الروضة النضرة صص 395 - 396 ؛ و بنگريد : روضاتى ، سيد محمد على ، ( اصفهان ، 1335 ) جامع الانساب ج 1 ، صص 137 - 138
( 2 ) . جزائرى ، الانوار ، ج 3 ، ص 338
( 3 ) . همان ، ج 3 ، ص 170
( 4 ) . همان ، ج 3 ، ص 169 پاورقى
( 5 ) . درباره نقش علما در طبابت جامعه و لزوم حضور فقيه در همه بلاد نيز بنگريد : همان ، ج 3 ، ص 196