19 آگاهىهاى اجتماعى و تاريخى در آثار سيد نعمت الله جزائرى
درآمد بحث
گردآورى اطلاعات اجتماعى و تاريخى از كتابهاى غير تاريخى ، مىتواند در روشن كردن ابعاد ناشناختهء تاريخ كشور ما بسيار سودمند باشد . بيشتر كتابهاى تاريخى عهد صفوى كه توسط مؤلفان ايرانى به نگارش در آمده ، موضوع بحث خود را جنگها و درگيريها و در نهايت عزل و نصب برخى از اميران و فرمانداران قرار داد و بدين ترتيب اطلاعات اجتماعى قابل ملاحظهاى را ثبت نكردهاند . اين در حالى است كه نويسندگان سفرنامههاى خارجى ، به عكس عمل كرده و اين گونه اطلاعات اجتماعى را كه در شناخت وضعيت آن دوره بسيار مؤثر و كارساز است ( البته از ديدگاه خود ) ثبت كردهاند .
ضرورت فراهم كردن اين اطلاعات از منابع خودى ، كاملا روشن بوده و بايد تا جستجو و كاوش بسيار در آثار اعتقادى ، فقهى ، اخلاقى و حكايات و غيره گردآورى گردد . روشن است كه همه مؤلفان اين گروه از كتابها ، روحيهء ثبت اين گونه مطالب را نداشته و در كتاب خود به دنبال موضوع خاصى بودهاند ، در برابر ، كسانى از آنها به مناسبت ، در ارائه اين گونه اخبار همّت كرده و نكاتى از زندگى خود يا ديگران ، و يا محيط اجتماعى و فرهنگى خود را ارائه دادهاند . سيد نعمت اللّه جزايرى « 1 » ( 1050 - 1112 ق ) يكى از اين افراد است كه در بيشتر آثار خود ، اين منش و روش را رعايت كرده است . « 2 » مهمترين اثر وى الانوار النعمانية اوست كه در بخشهاى مختلف آن ، اين قبيل اطلاعات فراوان آمده است . نوشتهء حاضر بيشتر بر پايه كتاب مسكّن الشجون فى حكم الفرار من الطاعون او است كه به زبان عربى نگاشته شده و تاكنون به چاپ نرسيده است . اين اثر همان گونه كه از نامش آشكار است ، دربارهء بيمارى طاعون و حكم فرار از آن بحث كرده ؛ موضوعى كه از همان دههء دوم قرن
هامش
( 1 ) . دربارهء او بنگريد به : جزايرى ، سيد محمد ، نابغه فقه و حديث ، قم ، مجمع الفكر الاسلامى ، 1418 ق .
( 2 ) . اين نوشتار در اصل بر پايهء كتاب « مسكّن الشجون » سيد نعمة الله جزايرى نوشته شده و اطلاعات ديگرى از « المقامات » « الانوار النعمانية » و « زهر الربيع » به آن ضميمه شده است .