حزين ، در شرح حال خود با اشاره به حملهء افغانها مىنويسد : « در آن سال [ 1135 ] سانحهء اصفهان روى داد و كتابخانهء فقير و آنچه بود ، به غارت رفت و مرا بر تلف شدن آن نسخهها تأسف است . » وى با اشاره به فقر و فلاكتى كه در اثر محاصرهء اصفهان پديد آمده ، مىنويسد :
« اين دوران و احوال روزگارى گذشت كه عالم الاسرار بدان آگاه است . هر آنچه دست قدرتم مىرسيد ، صرف مىكردم و به غير از كتابخانه چندان چيزى باقى نمانده بود و با وجود بىمصرف بودن ، دو هزار جلد كتاب نيز متفرق ساخته بودم و تتمه در آن خانه به غارت رفت . » « 1 »
در اين زمان ، در بسيارى از شهرهاى ايران ، كتابخانههاى شخصى مهمى بوده است كه نام بسيارى از آنها را مىتوان از رياض به دست آورد . فهرستى از برخى از اين كتابخانههاى را جواهر كلام در رسالهء كتابخانههاى ايران « 2 » و همايون فرخ در مقالهء خود تحت عنوان تاريخچهء كتاب و كتابخانه در ايران « 3 » آوردهاند . در مقالات يادشده ، يادى از كتابخانهء شخصى مهم فاضل هندى كه پس از اين ، از آن سخن خواهيم گفت ، نشده است .
وقف براى استنساخ
يكى از راههاى توسعهء كتابخانهها ، به ويژه كتابخانههاى مدارس ، وقف كتاب بوده است .
البته گاه ممكن بود كتاب خاصى وقف اولاد يا به تعبيرى وقف خاص هم باشد و ربطى به كتابخانهء خاصى نداشته باشد . آنچه مهم بود اين كه در كنار وقف كتاب ، گاه رقباتى براى استنساخ كتاب اختصاص مىيافته است . از جملهء اين موارد به عهد صفوى ، حمّام خسرو آقا و نقش جهان در اصفهان است كه در آمد حاصل از آن ، وقف استنساخ كتابها بوده است . از نماى اين حمام كه در عصر اخير صفوى توليت آن با علامهء مجلسى بوده ، آثارى پديد آمده كه اكنون در برخى از كتابخانهها مىتوان آنها را ملاحظه كرد . در پشت اين آثار ، معمولا وقفنامهاى است كه ضمن آن تصريح شده كه كتاب مزبور از درآمد حمام مزبور كتابت شده است . « 4 » يك نمونهء آن - كه وقفنامهء آن را مير عبد الباقى خاتونآبادى نوشته -
هامش
كتب كتابخانههاى اصفهان ، به مصرف گرم كردن حمامهاى شهر مىرسيد . مهدوى ، زندگى نامهء علامهء مجلسى ، ج 1 ، ص 180
( 1 ) . حزين ، محمد على ، كليات ، صص 42 ، 49 ، به نقل از همايون فرخ ، همان ، ش 66 ، ص 30
( 2 ) . نك : مهدوى ، زندگى نامهء علامهء مجلسى ، ج 1 ، صص 173 - 174 . در آنجا نام برخى از كتابخانهها را به نقل از جواهر كلام ياد كرده است .
( 3 ) . همايون فرخ ، همان ، ش 64 - 66
( 4 ) . ميراث اسلامى ايران ، دفتر سوم ، 1375 ، ص 107 - 108