سادگى براى علمايى كه از طبقهء متوسط و يا پايين جامعه بودند ، ميسر نبود . آنها مجبور بودند با استنساخ كتاب ، بسيارى از آثار را براى كتابخانهء شخصى خود حفظ كنند و البته اگر پولى هم در بساط داشتند ، نسخهها را خريدارى مىكردند .
در اواخر دورهء صفوى ، مرحوم مجلسى براى تدوين كتاب بحار الانوار به خريد وسيع كتاب براى كتابخانهاش پرداخت و كسانى را مأمور مىكرد تا از نقاط مختلف براى وى كتاب تهيه و خريدارى كنند . او خود به استنساخ برخى از كتابها پرداخت و ديگران نيز بر آن مىداشت تا از برخى از نسخ كمياب ، نسخههايى را تهيه كنند . « 1 » نيز با تشويق وى كسانى با حمايت مالى دربار به يمن رفتند تا نسخهاى از مدينة العلم شيخ صدوق را بيابند كه در اين كار توفيقى حاصل نكردند . « 2 »
به هر روى از يادداشتهاى چندى ، چنين به دست مىآيد كه در آخرين سالهاى حكومت صفوى ، كتابخانهء علامهء مجلسى از اهميت ويژهاى برخوردار بوده است . بسيارى از عالمان بنام ، كتابهايشان در اختيار مرحوم مجلسى قرار گرفته است . از جمله خود وى در وصيتنامهاش به چند كتابخانهء شخصى اشاره مىكند كه در اختيار وى بوده است :
« كتابهاى حافظ كاظم ، كتابهاى سيد محمد على ! كتابهاى شاه ابو تراب ، كتابهاى سعيد حسن از آل براق ، كتابهاى ميرزا غياث و ديگران و نيز كتابهاى پدرم » . افزون بر اينها ، طى سالها ، كتابهاى زيادى از درآمد حمام وقف شده توسط شاه سليمان كتابت شده بود كه توليت آن در اختيار علامهء مجلسى قرار داشت . آثار ديگرى را نيز كه خودش به اسامى آنها در وصيتنامهاش تصريح كرده ، بايد به آن افزود . « 3 » اينها همه محتواى كتابخانهء بزرگ وى را تشكيل مىداده است ؛ كتابخانهاى كه تا قريب هفتاد سال پيش نيز تقريبا دست نخورده باقى بود و پس از آن متلاشى شد . « 4 » از جمله نسخههاى اصل بحار الانوار كه در اين كتابخانه بوده ، اكنون در چند كتابخانه مهم كشور ، من جمله كتابخانهء آية الله مرعشى نگهدارى مىشود . « 5 »
عامل عمدهء نابودى بسيارى از كتابخانههاى شخصى ، حملهء افغانها و ركود شديد ناشى از ويرانىهاى ناشى از اين حملات تا استقرار دولت قاجارى بوده است . « 6 » براى نمونه ،
هامش
( 1 ) . مهدوى ، مصلح الدين ، زندگى نامهء علامهء مجلسى ، ج 1 ، صص 177 - 178
( 2 ) . جزائرى ، همان صص 197 - 198 . در آنجا آمده است كه سلطان برخى از املاك خاصه خود را وقف كرد تا از در آمد آن نسخههايى از بحار استنساخ شده وقف طلاب شود .
( 3 ) . مجلسى ، وصيّتنامه ، ميراث اسلامى ايران ، دفتر چهارم ، ص 746
( 4 ) . مهدوى ، زندگى نامهء علامهء مجلسى ، ج 1 ، ص 180
( 5 ) . دربارهء نقش افندى در بحار نيز نك : جزائرى ، همان ، ص 84
( 6 ) . در نشريهء فرهنگ استان دهم ( س 5 ، ش 28 ، ص 19 ) آمده است كه در دورهء افغانها : هفتهها بلكه ماهها