است . « 1 »
بايد دانست كه وقف كتاب ، در شرايط خاصى صورت مىگرفت . اين امر بسته به ديدگاههاى واقف بود . اگر واقف مخالف فلسفه و عرفان بود ، از وقف كتابهاى فلسفى و عرفانى پرهيز مىكرد و حتى شرط مىكرد تا دانشپژوهان مدرسه از مطالعهء اين كتابها نيز خوددارى كنند . به عنوان نمونه در وقفنامهء مدرسهء مريم بيگم كه در حوالى چهار راه نقاشى ، واقع در خيابان نشاط در اصفهان بوده و اكنون به جاى آن دبستانى ساخته شده - آمده است : « و بايد كه كتابهاى علوم وهيمه ، يعنى علوم مشكوك و شبهات ، كه به علوم عقليه و حكمت مشهور و معروف است ، مثل شفا و اشارات و حكمة العين و شرح هدايه و امثال ذلك ، به شبهه دخول در مقدمات علوم دينى نخوانند . » « 2 » اين نگرش محصول جنبش ضد فلسفه و عرفان است كه در سالهاى اخير عصر صفوى فراگير شده بود . از جمله در وقفنامهء مدرسهء چهارباغ نيز آمده است كه طلاب بايد « از مباحثهء كتب حكمت صرف و تصوّف در مدرسهء مباركه احتراز » كنند . « 3 »
كتابخانهء شخصى فاضل هندى
ابو الفضل بهاء الدين محمد بن حسن اصفهانى ، مشهور به « فاضل هندى » ، « بهاء الدين » « 4 » و « كاشف اللثام » « 5 » ( 1062 - 1137 ) از چهرههاى برجستهء علمى عهد اخير صفوى ، و در شمار فقيهان بلندپايهء مكتب اماميه در اين دوره است . وى با تأليف كتاب ارجمند كشف اللثام و آثار ديگر ، موقعيت خويش را به عنوان فقيهى مبرز در تاريخ اجتهاد شيعه پايدار ساخت . اخيرا چندين مجلد از كتاب كشف اللثام را مركز انتشارات اسلامى به چاپ رسانيده كه مقدمهء مفصلى در شرح حال وى توسط راقم همين سطور در آغاز آن آمده است . آنچه در اينجا بدان پرداختهايم ، اشارتى است در باب كتابخانهء شخصى فاضل . اين كتابخانه گرچه چندان گسترده نبوده اما به دو دليل نام شمارى از كتابهاى وى باقى مانده است . نخست توسط ميرزا عبد الله افندى كه هر كجا كتاب مهمى را ديده نامش را ثبت كرده و ديگر در
هامش
( 1 ) . فهرست كتابخانهء مجلس ، ج 12 ، ص 137
( 2 ) . سپنتا ، عبد الحسين ، همان ، ص 299
( 3 ) . همان ، ص 169
( 4 ) . صاحب رياض ذيل عنوان كسانى كه به « بهايى » شهرت دارند مىنويسد : و قد يراد فى عصرنا هذا به المولى بهاء الدين محمد بن المولى تاج الدين الحسن بن محمد المعروف بالفاضل الهندى . افندى ، همان ، ج 7 ، ص 36 . خود فاضل هندى نيز معمولا از خود با عنوان « محمد بن الحسن الاصفهانى المشهور بالبهاء » ياد كرده است .
( 5 ) . اين عنوانى است كه خود فاضل هندى در مواردى براى خود ياد كرده است .