مدرسهء چهارباغ اصفهان و كتابخانهء آن
يكى از مدارس مهم اصفهان كه در دورهء ميانى سلطنت شاه سلطان حسين صفوى ، در فاصلهء سالهاى 1116 تا 1126 ساخته شد - و البته از سال 1121 درس و بحث در آن آغاز گرديد « 1 » - مدرسهء چهار باغ ، يا مدرسه سلطانى اصفهان است . مدرسهاى كه خود شاه نيز حجرهاى از آن را به خود اختصاص داده بود . شرح تاريخچه و عظمت مدرسه مزبور از لحاظ معمارى ، مسألهاى است كه در جاهاى ديگر مورد بحث قرار گرفته است . « 2 »
شاه صفوى پس از بناى مدرسه ، كتابخانهاى نيز براى آن بنا كرد و خود به وقف شمارى كتاب جهت آن همّت گماشت . قاعدتا بايد كسان ديگرى نيز دست به اين اقدام زده باشند .
از آنجا كه بناى اين مدرسه در اواخر عصر صفوى بود ، نبايد در آن دوره ، كتابخانه توسعه فراوانى يافته باشد . با اين حال شاه جهت كتابخانه ، وقفنامهء ويژهاى تنظيم كرده كه قواعد استفاده از كتابها نيز در آن آمده است .
در وقفنامهء بلند مدرسهء چهار باغ و در ضمن اشاره به مخارج مدرسه از هر جهت ، ضمنا از مخارج كتابدار مدرسه نيز ياد شده است . « 3 » از جمله هفت تومان - سالانه - براى كتابدار معين شده است ؛ با اين عبارت : به دستور تسليم كتابدارى كه متولى شرعى به جهت كتب وقفى مدرسهء مباركه كه مزبوره تعيين نموده باشد نمايند ، مقرر آن كه كتابدار مزبور در اكثر اوقاتى كه طلبه را رجوع به كتابهاى وقفى بوده باشد در مدرسه حاضر بوده ، ضبط كتب وقفى حسب الواقع نموده ، صيانت آنها از تلف و ضياع نمايند و دادوستد آنها را به شروحى كه در ظهر كتب مزبوره مرقوم است نمايد . « 4 »
از اين سخن اخير ، چنان به دست مىآيد كه شروطى را كه مربوط به استفاده از كتابهاى وقفى بوده در پشت كتابها - به اجمال يا تفصيل - مىآوردهاند . اين شروط همانهاست كه در وقفنامهء كتابهاى مدرسه آمده و ما در ادامه ، متن كامل آن را چاپ مىكنيم . از سرنوشت اين كتابخانه در گذر تاريخ آگاهى نداريم . تنها گفته شده است كه وقتى در دوره سلطهء افاغنه در معرض تهديد بوده ، كتابها از طرف متولى در سردابهاى ريخته شده و متأسفانه پس از چندى ، بسيارى از آنها ضايع شده است . تحويلدار دربارهء
هامش
( 1 ) . تبريزى ، محمد زمان ، فرائد الفوائد در احوال مدارس و مساجد ، ص 290
( 2 ) . نك : رياحى ، مدرسهء چهار باغ ، مجلهء حوزهء اصفهان ، ش 2 ، ص 133
( 3 ) . دربارهء ارتباط وقف با كتاب و كتابخانه ، بنگريد مقالهء پرارج : نوش آفرين انصارى ، وقفنامهها و تاريخ كتابخانه و كتابدارى ، ( يادنامهء اديب ) صص 97 - 120
( 4 ) . سپنتا ، عبد الحسين ، تاريخچهء اوقاف اصفهان ، ص 167