لموم و فنون و رسمالحسابهاى مختلفه و قصص و تواريخ و ديوانهاى شعرا ، همه با كاغذهاى ختايى و خانبالق و كشميرى ، همه با تذهيبات و نقش و نگار دلپسند ذكر شده ، فراهم آمده بيشتر از حساب و شمار . « 1 »
شاردن هم دربارهء كتابخانهء سلطنتى نوشته است :
ميرزا مقيم نامى در آن موقع كتابدار ( كتابخانهء شاهى ) بود . « 2 » تالار كتابخانه براى اين منظور بسيار كوچك است ؛ زيرا فقط بيست و دو گام درازا و دوازده گام پهنايش مىباشد . ديوارها از پايين به بالا داراى طاقچههايى است به ژرفاى پانزده شست كه به جاى قفسه به كار مىرود .
كتابها در اين طاقچهها بر حسب قطر يا قطع روى هم چيده و توده شده است ، بدون هيچگونه توجه به موضوع و مندرجات ، چنان كه در كتابخانههاى اروپا كاملا مراعات مىگردد . اسامى مؤلفين در غالب كتابها روى عطف آنها نوشته شده است . . . كتابهاى اين كتابخانهء شاهى پارسى ، تازى ، تركى و قبطى ( كوفى ! ) است . من از كتابدار خواهش كردم كه كتب زبانهاى باخترى را به من بنماياند ؛ او در پاسخ اظهار داشت كه از اين كتابها دو صندوق موجود است كه هر صندوقى داراى پنجاه تا شصت مجلد مىباشد و مجلدات بزرگى از آنها را به من نشان داد . اينها كتب مذهبى كليساى روم و كتابهاى تاريخى و رياضى بود . كتابهاى نخستين ظاهرا در هرمز به دست آمده است و ساير كتب از يغماى خانهء هولشتاين در هفتاد تا هشتاد سال قبل گرد آمده است . اولئاريوس دبير سفارتخانه ، كتابخانهء نفيسى در آنجا داشته است . « 3 »
كتابخانهء سلطنتى هم هر چه بوده ، توسط افغانها غارت شد . « 4 » گفتنى است كه ايران عصر صفوى ، كتابخانههاى فراوانى داشته كه امروزه مىتوان ياد آنها را در برخى از متون تاريخى و نيز يادداشتهايى كه بر برخى از نسخههاى خطى است ، به دست آورد . فهرستى از اين كتابخانهها را همايون فرخ بر اساس همين يادداشتها فراهم آورده است . « 5 »
هامش
( 1 ) . آصف محمد هاشم ، رستم التواريخ ، ص 85
( 2 ) . دربارهء ميرزا مقيم نك : تذكرهء نصرآبادى ، ص 75 . و نيز نك : كتاب تذكارات او كه يادداشتهاى مهمى از علماى معاصر دارد . آقابزرگ ، ذريعه ، ج 4 ، صص 20 - 21
( 3 ) . شاردن ، سفرنامه ، ج 7 ، صص 147 - 149
( 4 ) . اين مطلب را كتابدار كتابخانهء مزبور كه از خود با عنوان « عمله خزانه » ياد شده در مجموعهاى كه در فهرست مجلس ج 10 ، ص 1385 آمده ياد كرده و گفته است كه پس از حملهء آنها ، برخى كتابها را برداشته تا حفظ كند . مجموعه مزبور از يادداشتهاى وى كه در فاصلهء سالهاى 1113 تا 1140 نوشته شده ، فراهم آمده است .
( 5 ) . همايون فرخ ، تاريخچهء كتاب و كتابخانه در ايران ، مجلهء هنر و مردم ، ش 64 ، صص 38 - 45 ؛ ش 65 ، صص 64 - 70 ؛ ش 66 ، صص 28 - 33