همين حكمت افلاطون و ارسطو مشغول مىگرديم و به فقه و احاديث نمىپردازيم . « 1 »
شيوهء حاشيه و شرحنويسى ، در مورد آثار فقهى نيز وجود دارد . حاشيه و شرحنويسى در قرن دوازدهم تا چهاردهم بسيار گسترده بوده است . در نيمهء دوم قرن يازدهم هجرى ، فيض كاشانى ، كتاب فقهى مفاتيح الشرائع را با نگرش جديدى نوشت كه پس از وى ، سخت مقبول شيفتگان مكتب فقهى فيض واقع شده و شروح و حواشى متعددى در اطراف آن نگاشته شد . ( براى نمونه ص 139 ) در واقع اين اثر ، يكى از كتابهاى محورى فقه در اين دوره بوده و دهها شرح و حاشيه بر آن در اواخر قرن دوازدهم و قرن سيزدهم نوشته شده است . « 2 » گفتنى است كه از پس از بر آمدن وحيد بهبهانى ( م 1206 ) كه خود دو حاشيه بر اين كتاب داشت - و پسرش آقا محمد على نيز - اين مكتب به مقدار زيادى به دست فراموشى سپرده شد . براى شرح لمعه نيز كه از كتابهاى درسى اين دوره بوده ، چندين حاشيه نوشته شده است ( 50 ، 92 ، 157 ، 161 ) . يك حاشيه و يك شرح هم بر مسالك نوشته شده است ( 137 ، 131 ) . در اصل پس از تأليف كشف اللثام فاضل هندى تا نيمهء دوم قرن سيزدهم كه آثارى چون جواهر نگاشته شد ، نوشتههاى مفصل فقهى ، كمتر ديده مىشود .
در زمينهء تفسير ، و البته اغلب در تفسير آيات خاصى از قرآن ، و در يك مورد آيات الاحكام ، چند كتاب وجود دارد . ضعف توجه به قرآن در اين دوره به دليل شدّت اخبارىگرى و اندكى بعد به خاطر اصولگرايى كاملا مشهود است .
در زمينهء رياضى و هيئت نيز دو - سه كتاب وجود دارد ( 78 ، 137 ) . در آغاز بحث اشاره شد كه اين نتايج تنها بر پايهء همين كتاب است .
مسائل علمى بحثانگيز
مسائل علمى بحثانگيز در دورهء صفوى فراواناند و البته همهء آنها در اين كتاب منعكس نشده است . يكى از مسائلى كه به آن اشاره شده ، مسألهء نماز جمعه است . مىدانيم كه اين مسئله از مباحث جنجالى اين دوره بوده است . آگاهى مهمى كه در اين باره آمده ، مربوط به تشكيل محفلى براى بحث دربارهء نماز جمعه است . مؤلف مىگويد كه مجلس مزبور را شيخ على خان زنگنه ، وزير اعظم شاه سليمان صفوى ، تشكيل داد . در اين محفل چند تن از علما ، از جمله محقق سبزوارى ، مولى محمد سراب و مولى محمد سعيد رودسرى شركت
هامش
( 1 ) . متن رسالهء « رد صوفيان » او در ادامهء نوشتار برخورد فقيهان و صوفيان در دورهء صفوى در همين مجموعه چاپ كردهايم .
( 2 ) . آقا بزرگ ، ذريعه ، ج 2 ، ص 441 ؛ 6 ، ص 212 - 213 ؛ 4 ، ص 140 ؛ فهرست كامل شروح و حواشى اين اثر در : ناجى نصرآبادى ، محسن ، فهرست خود نوشت فيض كاشانى ، ( مشهد ، بنياد پژوهشهاى اسلامى ، 1377 ) صص 259 - 265