به پيمان خود وفا مىكنم 25 . »
حضرت به مناسبت منصوب شدن به ولايتعهدى و پذيرفتن آن خطبهاى خواندند و در ابتداى آن ، خطاب به مأمون چنين فرمودند : حقّ ما را به افراد ديگرى كه آن را در نيافتهاند بشناسان 26 » ايشان در ادامهء سخنان خود فرمودند : ما به سبب وجود شريف رسول اللّه ( ص ) بر شما حقّى داريم و شما نيز بر ما حقّى داريد ؛ اگر شما حقّ ما را ادا كرديد ما نيز بايد حقوق شما را بپردازيم 27 .
حضرت مىفرمايد : « مأمون به من گفت : اى ابا الحسن ! خوب است نامهاى به پيروان خود در مناطقى كه از فرمان ما خارج شدهاند بنويسى : من نيز چنين پاسخ دادم : يا امير المؤمنين ! اگر به پيمان خود وفا كنى من هم به پيمان خود وفا خواهم كرد ، من به شرطى وارد حكومت شدم كه از امر و نهى به دور باشم ، نه كسى را به ولايت برگزينم و نه فردى را بر كنار كنم ، پيوستن من به حكومت نعمت جديدى برايم به ارمغان نياورده است . هنگامى كه در مدينه زندگى مىكردم فرمان من در شرق و غرب اجرا مىشد ، بر الاغ خود سوار مىشدم و در خيابانهاى مدينه به رفتوآمد مىپرداختم و كسى عزيزتر از من نبود ، كسى تقاضايى نمىكرد مگر آنكه در صورت امكان تقاضايش را برمىآوردم . مأمون گفت : به پيمان خود وفا مىكنم 28 . »
از اين روايات مىتوان چنين نتيجهگيرى كرد :
اوّل : به رسميّت نشناختن و مشروع ندانستن حكومت عبّاسى از جانب امام .
دوّم : علنى بودن مبارزه ، زيرا امام شفاها و صراحة به مأمون مىفرمود كه ، در شهرهاى مختلف پيروى مىشده است و اينكه هيچ نيازى به حكومت مأمون - كه از مشروعيّتى برخوردار نيست - ندارد و امام اين مسائل را در چارچوب اهداف تغييرناپذير جنبش ، به كار مىبرد .
قبل از آنكه حوادث ولايتعهدى امام ( ع ) را به پايان بريم ، مىكوشيم تا برخى از وقايع مهمّى را كه به منزلهء حلقهء ارتباط همهء آرا دربارهء ولايتعهدى امام به شمار مىآيد ، بيان كنيم .
همچنين كه قبلا گفتيم مأمون با نصب امام ( ع ) به ولايتعهدى ، خود را در تنگنا قرار داد زيرا هدف او از اين عمل آن بود كه بدين وسيله خشم تودهها را كاهش دهد ولى چون امام ( ع ) به اين مقام منصوب شد ثابت كرد كه خلافت شرعى و قانونى از آن ايشان است نه از آن مأمونى كه شايستگى شاگردى امام را هم ندارد . مأمون بايد اين حقيقت عينى را نقض مىكرد ، روش او در اين هدف آن بود كه علما و فقها و متكلّمان مسلمان و غير مسلمان را صرفا بدين سبب نزد خود مىآورد كه شايد امام حتّى براى يك بار توان پاسخگويى به ايشان را نداشته و بدين ترتيب خبر عجز امام را منتشر كند . ولى ، امام ( ع ) با همين عمل مأمون توانست در اهداف خود موفقيّت بيشترى به دست آورد .
امامان شيعه و جنبشهاى مكتبى ( فارسي ) — صفحة 269
مساهمون: السيد محمد تقي المدرسي
ص٢٦٩