سبب اختلاف چيست ؟
اگر آغاز اختلاف به زمان خليفهء سوم بر مىگردد ، سؤال اين است كه پس از گذشت نزديك بيست سال از وفات پيامبر خدا صلى الله عليه و آله ، چه عاملى سبب اين اختلاف شد ؟ در پاسخ بايد گفت ، چند جهت و احتمال وجود دارد :
1 - اختلاف قرائت
گاهى تصور مىشود منشأ اختلاف در آن عصر ، اختلاف قرائت است . بعضى « وارجُلكُم » را با اعرابِ جرّ خواندهاند كه عطف به « رؤوس » باشد و مقتضاى آن وجوب مسح پاهاست . بعضى با فتحهء لام خواندهاند كه عطف به « وجوهَكم » باشد كه مسلتزم شستن آنهاست . اين وجه درست نيست . يك عرب زبان اگر بدون پيشداورى و سابقهء ذهنى آيه را بخواند ، « ارجُل » را عطف به « رؤوس » مىداند ، چه به فتحه بخواند چه به كسره و اصلًا عطف به « وجوه » به ذهنش خطور نمىكند تا منشأ اختلاف باشد .
كسى كه در پى تفسير آيه و فهم مدلول آن است ، بايد خود را چنان تصور كند كه در عصر نزول آيه حاضر است و آن را از دهان پيامبر صلى الله عليه و آله يا اصحاب او مىشنود . آنچه را با اين شرايط بفهمد ، بين خود و خدايش همان حجت است و نبايد به وجوه و احتمالات مختلفى كه بعد از آن زمان پيدا شده توجه كند . اگر اين آيه را به يك عرب زبان دور از اين فضاهاى فقهى و اختلافات مسلمين در كيفيت وضو عرضه كنيم و از او بخواهيم آنچه را مىفهمد بازگو كند ، به روشنى خواهد گفت : « وضو دو شستن دارد و دو مسح » بدون آن كه بينديشد كلمهء « ارجُل » ( پاها ) عطف به « رؤوس » است يا « وجوه » ، او مىفهمد كه آيه دو جمله دارد كه در آنها دو حكم به صراحت بيان شده است : يكى شستن صورت و دستها تا آرنج ، ديگرى مسح سر و پاها . يعنى حكم صورت و دست يكى است و حكم سر و پاها هم يكى و تفكيك حكم سر از پاها نهتنها محتمل نيست ، بلكه خلاف ظاهر آيه است .
2 - تمسّك به رواياتِ شستنِ نسخ شده
از تعدادى روايات بر مىآيد كه شستن پاها سنتى بوده كه پيامبر خدا صلى الله عليه و آله مدتى از