و مىشنود ، از عرش و كرسى و آسمانها و زمينها و آنچه در آنها وزير و زبر آنهاست ، بوجود آورده و پديدار ساخته ، و او آفريدگار و روزى رسان همگان است ، و جميع موجودات در قبضهء قدرت او مسخّر و اسيرند ، بعضى از فضل و رحمت او برخوردار ، و بعضى به عقوبت و مهابت او گرفتارند ، و اين همه را نسبتى به عوالم مجرّدات نيست . بدين سان تفكر در امثال اينها موجب توجّه دل به عظمت متكلَّم و كلام مىگردد . يكى از بزرگان هنگامى كه قرآن را براى تلاوت مىگشود مىگفت : اين كلام پروردگار من است ، اين كلام پروردگار من است و بيهوش مىگشت .
3 - فروتنى و نرم دلى : امام صادق عليه السّلام فرمود : « هر كه قرآن بخواند ، و خاضع نشود و دلش نرم نگردد ، و اندوه و ترسى در دل او پديد نيايد ، شأن عظيم خداى تعالى را حقير شمرده ، و آشكارا زيانكار است . قارى قرآن محتاج سه چيز است :
دل خاشع ، و بدن فارغ از مشغله ، و جاى خلوت . چون دل او براى خدا خاشع باشد شيطان از او مىگريزد ، خداى تعالى مىفرمايد :
فَإذا قَرَأتَ القُرآنَ فَاستَعِذ بِالله مِنَ الشَّيطانِ الرَّجيمِ 16 : 98 ( نحل ، 98 ) « و چون قرآن خوانى از شيطان رانده شده به خدا پناه بر » .
و چون بدن از مشاغل و اسباب تشويش فارغ باشد ، دل او متوجّه قرائت مىشود ، و عارضه اى پديد نمىآيد كه او را از بركت نور قرآن و فوائد آن محروم سازد . و اگر جاى خلوتى بدست آورد و از خلق كناره گيرد بعد از آنكه دو خصلت خضوع دل و فراغ بدن را حاصل كرد روح و دل او به خداى عز و جل انس مىگيرد ، و شيرينى خطابهاى الهى به بندگان شايستهء خود را مىيابد ، و لطف او را به آنان و اختصاص ايشان را به كرامتهاى او مىداند و به اشارتهاى نو و بديع مىرسد . پس هر گاه از اين باده جامى نوشيد ، هيچ حالى را بر اين حال اختيار نخواهد كرد ، و هيچ وقتى را بر اين وقت ترجيح نخواهد داد ، بلكه آن را بر هر طاعت و عبادتى بر مىگزيند ، زيرا در آن وقت بيواسطه با پروردگار در مناجات است . پس بنگر كه چگونه كتاب پروردگار و منشور ولايت خود را مىخوانى ، و چگونه اوامر و نواهى او را بجا مىآورى ، و حدود او را مراعات مىكنى :
وَ انَّه لَكِتابٌ عَزيزٌ ، لا يَأتيه الباطِلُ مِن بَينِ يَدَيه وَلا مِن خَلفِه تَنزيلٌ
جامع السعادات ( علم اخلاق اسلامى ) ( فارسي ) — صفحة 463
مساهمون: ملا محمد مهدي النراقي
ص٤٦٣