و بارك لنا فيه ، و الحمد للَّه ربّ العالمين .
و امّا آداب و اعمال باطنى عبارتند از :
1 - فهميدن عظمت كلام و بلندى قدر آن ، و ياد آوردن فضل خداى تعالى و لطف او به خلق خود ، كه آن را از عرش جلال خود به درجهء فهم انسانى نازل فرموده :
پس انسان بايد نظر كند كه چگونه خداوند معانى كلام خود را كه صفت قائم به ذات اوست به مرتبهء افهام خلق خود رسانيده ، و چگونه آن صفت در ضمن حروف و اصوات كه از صفات بشرى است براى مردم ظاهر شده ، زيرا آدمى از وصول به فهم صفات خدا جز بوسيلهء صفات نفس خود ناتوان و عاجز است . و اگر جمال كلام خود را به لباس حروف نپوشانيده بود ، نه عرشيان را توان شنيدن كلام او از عظمت سلطنت و جلالت انوار او بود نه خاكيان را و نه آنچه ميان آنهاست . و اگر خداوند موسى عليه السّلام را بر جاى نمىداشت تاب شنيدن كلام او نمىآورد ، چنان كه كوه طاقت تحمّل نخستين پرتو تجلَّى او نداشت و در هم كوفته و هموار شد . و فهماندن عظمت كلام خدا ممكن نيست مگر با مثالهائى در حدّ فهم مردم ، و از اين رو يكى از اهل معرفت چنين تعبير كرده است : « هر حرفى از كلام خدا در لوحى است بزرگتر از كوه قاف ، و اگر جملهء فرشتگان بخواهند يك حرف از آن را بردارند و نقل كنند نتوانند تا آنكه اسرافيل كه فرشتهء لوح است بيايد و آن را بردارد و به اذن خدا و رحمت او نه به قوّت و طاقت خود آن را به جائى ببرد » .
و رساندن خدا معانى كلام خود را با وجود بلندى درجه به مرتبهء فهم قاصر انسانى شبيه است به صدا كردن انسان چهار پايان و مرغان را . زيرا وقتى انسان بخواهد چارپائى يا مرغى را بفهماند كه بيايد يا برود ، چون فهم آنها از درك كلام انسانى كه از روى عقل و با زيبائى و نظم و ترتيب صادر مىشود كوتاه است ، آدمى از درجهء خود نزول مىكند و براى رسيدن به مقصود به آنچه درخور آنهاست از بانگ و سوت و آوازهاى نزديك به آواهاى آنها صدا مىكند . همچنين آدميان ، چون از حمل كنه كلام خدا و صفات كامل او عاجزند ، از اين رو كلام او از عرش عظمت و جلال به درجهء فهم آنان نزول كرد ، و در مظاهر اصوات و حروف تجلَّى نمود ، و صوت و حرف آن براى حكمتى كه در آن است صاحب شرف گرديد . و همچنانكه
جامع السعادات ( علم اخلاق اسلامى ) ( فارسي ) — صفحة 461
مساهمون: ملا محمد مهدي النراقي
ص٤٦١