فصل 85 راه تحصيل معانى باطنى
بدان كه راه تحصيل معانى باطنى مذكور ، يعنى حضور قلب و فهم معنى سخن و تعظيم و هيبت و اميد و حياء ، همانا تحصيل اسباب اين معانى است ، و اسباب آنها را شناختى . و راه تحصيل اين اسباب به دو امر است :
اول - معرفت خدا و شناختن جلال و عظمت او و استناد همهء امور به او ، و دانستن اينكه او به ذرّات عالم و به اسرار و پنهانيهاى بندگان عالم است . و لازم است كه اين معرفت يقينى باشد تا اثر بر آن مترتّب شود . زيرا آدمى تا به امرى يقين حاصل نكند ، آمادهء طلب آن يا گريز از آن نمىشود . و اين معرفت گذرگاه است براى رسيدن به ايمان . و شكَّى نيست كه اين معرفت موجب حصول معانى مذكور و اسباب آنهاست . زيرا مؤمن هنگام مناجات با پروردگار خود البتّه حضور قلب دارد ، و مىفهمد چه مىگويد و چه مىخواهد ، و او را بزرگ مىدارد ، و از او بيمناك است ، و به او اميد دارد ، و از تقصير خود شرمنده است .
دوم - فراغ دل و خالى بودن آن از مشغله هاى دنيا . زيرا جدا شدن و غفلت مؤمن عارف ، كه به خدا و جلال و عظمت او يقين دارد ، و از معانى مذكور در نماز خود مطَّلع است ، سببى جز پريشانى فكر و پراكندگى خاطر و غيبت دل از مناجات و غفلت از نماز ندارد . و مؤمن را از نماز غافل و مشغول نمىكند مگر انديشه هاى فاسد و خاطره هاى پليد . پس دواى حضور قلب ، دفع همهء آن خاطره ها و خيالات