و از آنهاست :
حزن ( اندوه )
حزن و اندوه عبارت است از حسرت بردن و دردمند شدن به سبب فقدان محبوبى يا از دست رفتن مطلوبى . و آن نيز ، مانند اعتراض و انكار ، مترتّب بر كراهت از مقدّرات الهى است .
و فرق [ اعتراض با حزن ] اين است كه : كراهت در اعتراض شديدتر از كراهت در حزن است ، چنان كه ضدّ كراهت - يعنى محبّت در ضدّ آن دو - به عكس اين است ، يعنى ظهور آن در سرور و شادى كه ضدّ حزن و اندوه است شديدتر است از ظهور آن در رضا و خشنودى كه ضدّ اعتراض است . زيرا رضا بازداشتن نفس از جزع در حوادث وارده است بدون كراهت و شادى ، و سرور عبارت است از منع نفس از جزع در آن حوادث با ابتهاج و شكفتگى . پس سرور و شادى در شرافت فوق رضاست ، چنان كه حزن و اندوه در پستى و رذالت تحت اعتراض است .
و سبب حزن ، شدّت رغبت در خواهشهاى طبيعى و ميل به مقتضيات دو قوهء غضب و شهوت و توقّع بقاء امور جسمانى است .
و علاج اندوه اين است كه : بداند كه هر چه در عالم كون و فساد است از حيوانات و نباتات و جمادات و كالاها و اموال در معرض فنا و زوالاند ، و هيچ چيز در دنيا نيست كه قابل بقا و دوام باشد ، و آنچه پاينده و بر دوام است امور عقلانى و كمالات نفسانى فراتر از حيطهء زمان و حوزهء مكان و تصرّف اضداد و راه يافتن
جامع السعادات ( علم اخلاق اسلامى ) ( فارسي ) — صفحة 270
مساهمون: ملا محمد مهدي النراقي
ص٢٧٠