در ضعف و قوّت تفاوت دارند ، مانند لذت جوانى كه نيروى شهوت آميزش در او قوى است و لذّت پير سست شهوت ، و لذت نظر به چهره زيبا و لذت نظر به صورت زيباتر يكى نيست ، و لذت علم به لغت مانند لذت علم به احوال آسمانها نيست .
و شناخت لذّت قويتر از ضعيفتر به اين است كه آن بر اين برگزيده مىشود ، چنان كه اگر كسى نظر به صورت زيبا را بر بوئيدن بوى خوش اختيار كند معلوم است كه اوّلى نزد او لذت آورتر از دومى است ، و كسى كه ميان خوردن و شطرنج بازى دومى را اختيار مىكند لذت غلبه و بردن بازى شطرنج نزد او از لذت خوردن بيشتر است ، و اين است معيار در كشف سبب ترجيح لذات .
بنابراين مىگوئيم : شكَّى نيست در اينكه معانى و لذات باطنى نزد صاحبان كمال از لذات ظاهرى برتر است . اگر مردى را ميان لذت يافتن از خوردن غذاى لذيذ و رياست و فرمانروائى بر مردم مخيّر كنند ، اگر عالى همّت و خردمند باشد رياست و ترك خوردن را بر مىگزيند و روزهاى بسيار گرسنگى را تحمّل مىكند .
بلى ، اگر دون همّت و مرده دل و ناقص عقل و كم بصيرت باشد ، مانند كودكان و سبك خردان ، بسا لذت خوردن را اختيار كند ، ليكن عمل چنين كسى حجّت نيست . و همچنانكه لذت رياست و كرامت در نزد كسى كه از نقص كودكى و كم عقلى فراتر رفته است از لذات حسّى برتر است ، همچنين لذت معرفت به خدا و مطالعه جمال حضرت ربوبى در نزد وى از لذت رياست بالاتر است ، به شرط آنكه هر دو لذت را چشيده و ادراك كرده باشد . و اگر از كسانى است كه به لذت معرفت خدا نرسيده است لياقت اين ترجيح دادن را ندارد و سخن ما درباره چنين شخصى نيست ، زيرا لذت اين معرفت مخصوص كسى است كه به آن مرتبه رسيده و آن را چشيده باشد . و اثبات اين مطلب براى كسى كه دل ندارد ممكن نيست ، همچنانكه لذت ديدن نزد نابينا و لذت شنيدن نزد ناشنوا و لذت آميزش نزد سست مرد و لذت رياست و فرمانروائى نزد كودك و كم خرد قابل اثبات نيست .
راستى كسى كه جز دوستى محسوسات چيزى فهم نتواند كرد چگونه به لذت معرفت خداى تعالى و نظر به وجه كريم او ايمان مىآورد و حال آنكه براى خدا شبيه و شكل و صورت نيست ، پس حقيقت حال همان است كه گفتهاند : « هر كه چشيد
جامع السعادات ( علم اخلاق اسلامى ) ( فارسي ) — صفحة 200
مساهمون: ملا محمد مهدي النراقي
ص٢٠٠