فصل 32 نيّت اختيارى نيست
نيّت تحت اختيار در نمىآيد ، زيرا چنان كه دانستى نيّت برانگيخته شدن نفس و توجه و ميل آن است به آنچه براى آن سازگار است و غرض زودرس يا ديررس نفس در آن است ، و اين ميل و كشش اگر براى نفس حاصل نباشد اختراع و اكتساب آن به مجرّد آنكه به خاطر خطور كند و بر زبان جارى شود ممكن نيست ، بلكه اين مانند سخن شخص سير است : نيّت كردم كه گرسنه باشم و به غذا اشتها و ميل داشته باشم ، يا آن كه دل از محبّت كسى خالى دارد گويد : نيّت كردم كه فلانى را دوست دارم . پس راهى براى اكتساب كشش و گرايش دل به چيزى و ميل و توجه به آن چيز نيست مگر به تحصيل اسباب آن ، و بر اين كار گاهى توانائى دارد و گاهى توانائى ندارد . و نفس به فعل برانگيخته مىشود از جهت اجابت غرضى كه انگيزه آن است و موافق و سازگار با نفس است . و ما دام كه انسان معتقد نشود كه غرض او به فعلى بسته است قصد و اراده اش متوجه آن نمىشود ، و اين اعتقاد نمىتواند دائم باشد ، و چون معتقد شد دل هنگامى توجه پيدا مىكند كه از آن به غرضى قويتر مشغول نشده باشد ، و اين در همه وقت ممكن نيست . و انگيزه ها را اسباب بسيار است ، كه به واسطه اشخاص و احوال و اعمال جمع و پراكنده مىشوند ، مثلا چون شهوت نكاح غلبه كرد و به غرض درستى براى فرزند معتقد نشد ممكن نيست كه بر نيّت فرزند ازدواج كند ، بلكه جز به نيّت بر آوردن شهوت
جامع السعادات ( علم اخلاق اسلامى ) ( فارسي ) — صفحة 157
مساهمون: ملا محمد مهدي النراقي
ص١٥٧