شد اعضاء متأثّر مىگردند و شانه ها مىلرزند ، پس طاعات كه فعل جوارح است براى آن تشريع شده كه بدان وسيله به صفت نفس دست يابند يعنى توجّه و گرايش به خداى سبحان حاصل شود . بنابراين نفس اصل و متبوع و امير است ، و جوارح بمنزله خدمتكاران و تابعانند ، و صفات دل بالذات مقصود است ، و افعال جوارح بالعرض مطلوب است ، زيرا موجب تقويت و استوارى نفس - يعنى ميل و نيّت و توجّه - است و شكَّى نيست كه آنچه مقصود بالذات است بهتر از چيزى است كه مقصود بالعرض است ، و ثواب آن بزرگتر از ثواب اين است .
و از معانى صحيح حديث مذكور اين است كه : مؤمن به مقتضاى ايمان خود كارهاى نيك بسيار را نيّت و قصد مىكند كه موفّق به عمل آنها نمىشود ، يا به سبب ناتوانى از دستيابى به اسباب آنها ، يا به علَّت نا مساعد بودن وقت براى عمل آنها ، يا به جهت جلوگيرى رذيله اى نفسانى از آنها بعد از دسترسى به اسباب آنها ، مانند كسى كه نيّت كند كه اگر خدا به او مال دهد در راه او انفاق كند ، سپس وقتى به او مال داد بخل وى را از انفاق باز مىدارد ، پس نيّت او بهتر از عمل اوست .
و همچنين مؤمنى كه همواره نيّت مىكند كه عباداتش بر نيكوترين صورت باشد ، زيرا ايمانش مقتضى آن است ، سپس هنگامى كه به آن مىپردازد اين برايش ميسّر نمىشود ، و آن طور كه اراده مىكند بجا نمىآورد . پس در هر عبادتى آنچه همواره نيّت مىكند بهتر است از آنچه عمل مىكند . و امام باقر عليه السّلام به اين معنى اشاره دارد آنجا كه مىفرمايد : « نيّت مؤمن بهتر از عمل اوست ، و اين براى آنست كه خيرى را كه به آن نمىرسد نيّت مىكند ، و نيّت كافر بدتر از عمل اوست ، به اين دليل كه شر را نيّت مىكند و آرزوى كار بدى كه به آن نمىرسد دارد » .
شخصى به حضرت صادق عليه السّلام عرض كرد : شنيدهام كه مىفرمائيد : نيّت مؤمن بهتر از عمل اوست ، نيّت چگونه بهتر از عمل است ؟ فرمود : « زيرا عمل براى نماياندن به مخلوق است ، و نيّت بطور خالص براى پروردگار جهانيان است ، پس خداى عزّ و جلّ هم بر نيّت چيزى را عطا مىفرمايد كه بر عمل عطا نمىكند » ، سپس فرمود : « بنده در روز نيّت مىكند كه نماز شب بگزارد ، پس خواب بر او غلبه مىكند و مىخوابد ، خداوند براى او نمازش را ثبت مىكند و دم زدن او را
جامع السعادات ( علم اخلاق اسلامى ) ( فارسي ) — صفحة 155
مساهمون: ملا محمد مهدي النراقي
ص١٥٥