بيان فرق بين ضدّ آن دو - بىرغبتى و غفلت - نيز آشكار است .
و امّا كراهت و حبّ : دانستى كه آن دو عبارتند از نفرت طبع از آنچه دردناك است ، و ميل به آنچه لذت آور است ، خواه نفس به طلب آن برانگيخته شده باشد يا نه ، و بدين صفت حب از نيّت متمايز است ، زيرا نيّت عبارت است از برانگيخته شدن نفس ، و اين غير از مجرّد ميل است ، بلكه ميل منشأ برانگيخته شدن است ، و خواه وصول به لذت آور حاصل شده باشد يا نه ، و بدين صفت با شوق فرق دارد ، كه در مفهوم شوق عدم وصول اعتبار مىشود ، پس شوق و نيّت و اراده از حب جدا و منفك نمىشوند ، و حب البته همراه و قرين آن دو مىباشد ، و چون وصول به مطلوب حاصل شد شوق و اراده از ميان مىرود و حب بدون آن دو باقى مىماند . و از آنچه گفته شد فرق بين كراهت و بىرغبتى و غفلت معلوم مىشود .
و امّا انس : عبارت است از شاد شدن نفس به آنچه از مطلوب و محبوب خود بعد از وصول و برقرارى و استوارى آن ملاحظه مىكند ، و دورى عبارت است از ملاحظه عدم وصول به محبوب يا وصول به آنچه مايه شادمانى و سرور نيست ، زيرا رغبتى به آن ندارد يا از آن مىرمد ، پس حب منشأ انس است ، و انس مترتّب بر آن است ، و آن نهايت محبّت است ، پس انس خالى از محبّت نيست ، و محبّت گاهى بدون آن است .
امّا مطلوب و محبوب گاهى مطلوب قوه عاقله است ، مانند علم به حقايق اشياء و گاهى مطلوب قوه غضبيه است ، مانند استيلاء و غلبه ، و گاهى مطلوب قوه شهويه است ، مانند مال و همسر ، و در هر حال امور مذكور - يعنى بىرغبتى و غفلت و كراهت و دورى - و اضداد آنها - يعنى شوق و اراده و حب و انس - متعلَّق به آن قوه است و از رذائل يا فضائل آن بشمار مىرود . و امّا محبوب اگر محبّت و طلب آن شرعا و عقلا نيكو و مستحسن باشد ، شوق و اراده و حبّ و انسى كه به آن تعلَّق مىگيرد از فضائل و اضداد آنها از رذائل شمرده مىشود ، و اگر از چيزهائى است كه محبّت و طلب آن شرعا و عقلا بد و مذموم است بر عكس خواهد بود .
جامع السعادات ( علم اخلاق اسلامى ) ( فارسي ) — صفحة 160
مساهمون: ملا محمد مهدي النراقي
ص١٦٠