عالم ببينى بر پروردگار و آفريدگار دلالت دارد و حضور و ظهور او در نزد تو و توجّه و نزديكى او به تو شديدتر و قويتر است از دلالت مشاهده تو بدن زيد و صورت وى و حركات و سكنات وى را بر وجود و حضور وى در نزد تو ، و راز اين مطلب روشن و آشكار است . و اينان كه صانع را در هر مصنوعى و خالق را در هر مخلوقى مشاهده مىكنند عارفان دوستدارند ، زيرا دوستدار ( محبّ ) وقتى صنعت و آثار محبوب و آنچه را كه منسوب به اوست مىبيند دلش مشغول محبوب مىشود ، و هر چه از موجودات كه بنده از نظر بگذراند همانا صنع خداى تعالى است ، پس نظرى كه از آن به صانع پى ببرد ميدان و جولانگاهى است كه درهاى ملكوت را براى او مىگشايد .
و گروهى كه در طعام به چشم آز و شهوت مىنگرند ، و انديشه شان همه اين است كه موافق ميل و شهوتشان و لذيذتر و خوشتر به ذائقه شان باشد ، و از اين رو اگر موافق ميل و شهوتشان نباشد به بدگوئى از آن مىپردازند ، و اين حال بيشتر اهل دنياست .
سوم - يعنى سومين مقام مرابطه و اعمال آن - محاسبه بعد از عمل است . بنده همچنانكه در اول هر روز وقتى را معيّن مىسازد تا با نفس بر سبيل سفارش به حق شرط و عهد كند بايد در آخر هر روز وقتى را براى محاسبه نفس درباره وصيتهاى اول روز معيّن كند ، و حساب همه حركات و سكنات را از آن باز خواهد ، همچنانكه تاجران در آخر هر سالى با شركاى خود چنين مىكنند . و اين امرى است كه بر هر كه سالك راه آخرت و معتقد به حساب روز قيامت باشد لازم است ، و در اخبار وارد شده است كه : عاقل بايد در شبانه روز چهار وقت داشته باشد : وقتى كه با پروردگار خود خلوت و مناجات كند ، و وقتى كه در آن به حساب نفس خود برسد ، و وقتى كه در صنع خدا تفكر كند ، و وقتى كه مشغول خوردن و آشاميدن باشد .
و از اين رو بيمناكان صدر اوّل و گذشتگان صالح ما در محاسبه نفس نهايت سعى و اهتمام داشتهاند به نحوى كه اين را از طاعات واجبه خود شمردهاند ، و در محاسبه نفس خويش از پادشاه ستمگر شديدتر و از شريك بخيل سختگيرتر بودهاند ، و چنين مىدانستند كه بنده از اهل تقوى و ورع نخواهد بود تا محاسبه
جامع السعادات ( علم اخلاق اسلامى ) ( فارسي ) — صفحة 130
مساهمون: ملا محمد مهدي النراقي
ص١٣٠