و مراقبتش در معصيت : به وسيله توبه ، و پشيمانى ، و باز ايستادن از گناه ، و شرم ، و پوشاندن گناه با كفّاره است .
و مراقبتش در مباح : به وسيله مراعات ادب است ، به اينكه هنگام خوردن نام خدا را ذكر كند و دستها بشويد و ديگر آدابى كه در شرع براى خوردن مقرّر شده است ، و رو به قبله بنشيند ، و پيش از خواب وضو سازد و بر دست راست رو به قبله بخوابد ، و هنگام گرفتارى به بلا و مصيبت شكيبائى كند ، و در وقت نعمت شكر گويد ، و حضور و مشاهده منعم را به ياد آورد ، و نفس را از خشم و بدخوئى هنگام حدوث امرى كه نفس مايل به خشم و تنگدلى و بيقرارى و گفتن سخنان زشت است باز دارد ، كه هر يك از افعال و اقوال او حدودى دارد كه ناچار بايد بادوام مراقبت مراعات نمايد و هر كه از حدود خدا تجاوز كند به خويشتن ستم كرده است .
و سزاوار است كه هنگام اشتغال به مباحات از عمل برتر ( مانند ذكر و فكر و خالص كردن نيّت ) خالى نباشد ، كه در خوراكى كه مىخورد چندان عجايب صنع خدا هست كه اگر در فوائد و حكمتهاى آن و شگفتيهاى قدرت خدا تفكَّر و تدبّر كند اين برتر است از بسيارى از اعمال اعضاء و جوارح . مردم هنگام غذا خوردن چند گروهند :
گروهى در آن با ديده بصيرت و پند گرفتن مىنگرند ، و در عجائب صنع او و چگونگى ارتباط وجود حيوانات با آن و كيفيت اسباب چينى خداوند براى آنها و آفرينش شهوتى كه باعث آن است و خلقت آلات مسخّر اين شهوت و امثال اينها نظر مىكنند ، و اينها خردمندانند .
و گروهى در طعام به چشم خشم و كراهت مىنگرند ، و از جنبه ضرورت و حاجت خويش به آن نظر مىكنند ، و آرزو دارند كه كاش به آن محتاج نبودند ، و مقهور و مسخّر شهوت آن نمىشدند ، و اينان زاهدانند .
و گروهى آفريننده آن را در آن مىبينند و صنع صانع را مشاهده مىكنند ، و به فهم صفات خالق ترقى مىكنند ، از اين حيث كه هر معلولى اثرى است از علَّت ، و تراوشى است از تراوشهاى ذات و صفات او ، پس مشاهده طعام ياد آور علَّت است ، بلكه تفكَّر و تأمّل تو را به آنجا رهنمون مىشود كه هر ذرّه اى كه از ذرات
جامع السعادات ( علم اخلاق اسلامى ) ( فارسي ) — صفحة 129
مساهمون: ملا محمد مهدي النراقي
ص١٢٩