نفس خود را از محاسبه شريك خود دقيقتر انجام دهد . و كسى كه محاسبه نفس نكند يا كم عقلى احمق است يا به روز حساب اعتقاد ندارد ، زيرا عاقلى كه معتقد به أ هوال و شدايد روز قيامت و خجلت و شرمسارى و رسوائى آن است وقتى دانست كه محاسبه نفس در دنيا آن را ساقط يا سبكتر مىكند چگونه براى او جايز است كه آن را ترك نمايد ؟ امّا كيفيت محاسبه نفس اين است كه : ابتدا از نفس خود محاسبه واجبات را كه به منزله سرمايه اوست بجويد ، پس اگر همه آنها را درست ادا كرده شكر خدا را بجا آورد و نفس را بر مثل آن ترغيب نمايد ، و اگر چيزى از آنها را ترك كرده از او قضاى آن را مطالبه كند ، و اگر آنها را ناقص بجا آورده او را مجبور كند كه نوافل را نيز بجا آورد ، و اگر مرتكب گناهى شده در مقام نكوهش و عتاب آن برآيد و آن را به عذاب افكند و زجر كند ، و تلافى و تدارك آنچه را كه كوتاهى كرده مطالبه نمايد ، همچنانكه تاجر با شريك خود چنين مىكند . و همانطور كه در حساب دنيا براى حبّه و قيراط و چيزهاى اندك دقت و تفتيش مىكند و افزايش و كاهش را مورد توجه قرار مىدهد كه مغبون نگردد همچنين بايد از افعال نفس تفتيش كند و بر آن تنگ بگيرد و از حيله و مكر آن احتياط نمايد زيرا مكر و خدعه نفس بسيار است ، پس بايد جواب درست از همه گفتار روز خود مطالبه كند ، و پيش از آنكه در صحراى قيامت ديگرى به حساب او برسد خود به حساب خويش برسد ، سپس از جميع كردار و حالات خود ، از نگاه كردن و ايستادن و نشستن و خوابيدن و خوردن و آشاميدن حتى از سكوت و سكون خود كه چرا ساكت و ساكن شد ، سؤال كند و از خواطر و افكار و صفات نفسانى و اخلاق درونى خويش بپرسد . پس اگر از عهده جواب اين همه بر آمد به طورى كه در جميع آن حق را ادا كرده و چيزى از واجبات را ترك نكرده و مرتكب گناهى نشده باشد : از حساب آن روز آسوده و فارغ است و چيزى باقى ندارد ، و اگر در بعضى كوتاهى كرده ، آنچه را ادا كرده حساب كند و باقى را در دل خود ثبت نمايد همچنانكه تاجر باقى را بر شريك خود در دل و در دفتر حساب ثبت مىكند . آنگاه نفس وامدارى است كه بايد از او مطالبه ديون كرد ، بعضى را به گرفتن غرامت و ضمانت و برخى را به
جامع السعادات ( علم اخلاق اسلامى ) ( فارسي ) — صفحة 131
مساهمون: ملا محمد مهدي النراقي
ص١٣١