بر گرداندن عين آن و بعضى را به عقوبت كردن ، و اين همه ممكن نيست مگر بعد از حسابرسى و تشخيص اينكه چه حق واجبى بر عهده اوست كه ادا نكرده ، و بعد از تحقّق اين بايد به مطالبه و تمام گرفتن آن حق پردازد .
چهارم - و آن آخرين مقامات و اعمال مرابطه است - معاتبه نفس يعنى عتاب و سرزنش و عذاب و عقاب كردن آن است ، و كوشش در وادار ساختن آن به طاعات دشوار و رياضتهاى سخت است . پس وقتى به محاسبه نفس پرداخت و آن را در اعمال خيانتكار و مرتكب معاصى و مقصّر در حقوق خداوند يافت و در فضائل سست و مانده و بيكاره ديد سزاوار نيست كه سهل انگارى كند و آن را مهمل گذارد ، زيرا اين باعث نزديكى و آميزش آن به گناهان مىشود ، و چنان با معاصى انس خواهد گرفت كه باز گرفتنش از آنها سخت دشوار خواهد بود .
پس عاقل بايد ابتدا در مقام عتاب نفس برآيد و بگويد : اف بر تو اى نفس مرا هلاك ساختى و به زودى در جهنّم با شياطين و اشرار معذّب خواهى بود ، اى نفس امّاره خبيث آيا شرم نمىكنى و از عيب خود باز نمىايستى ؟ چقدر جاهل و احمقى آيا نمىدانى كه پيش روى تو بهشت و دوزخ آماده است و به زودى در يكى از اين دو منزل خواهى بود ؟ تو را با خنده و شادى و با لهو و عصيان چكار ؟ نمىدانى كه ناگاه مرگ بىخبر مىرسد ، و از هر چيز به تو نزديكتر است ؟ تو را چه افتاده است كه آماده آن نمىشوى ؟ آيا از جبّار آسمانها و زمين نمىترسى ، و از او شرم ندارى ؟ در حضور او معصيت مىكنى و مىدانى كه مطَّلع و آگاه است ؟ واى بر تو اى نفس جرأتى كه بر معصيت خدا دارى اگر براى اين است كه معتقدى او تو را نمىبيند كافرى ، و اگر مىدانى كه او مطَّلع است چقدر بىشرم و منافقى و ادعاى باطل دارى كه با زبان خود مدّعى ايمانى و حال آنكه آثار نفاق بر تو آشكار است از خواب خود بيدار شو و احتياط از دست مده اگر يهوديى تو را خبر دهد كه آن غذاى لذيذ به تو زيان مىرساند آن را ترك مىكنى و اگر كودكى تو را خبر دهد كه عقرب در جامه تست آن را از خود دور مىكنى پس سخن خدا و گفتار پيامبران صاحب معجزات و قول اولياء و حكماء و علماء تأثيرش در نزد تو از قول يهودى يا طفلى كمتر است ؟ . . .
جامع السعادات ( علم اخلاق اسلامى ) ( فارسي ) — صفحة 132
مساهمون: ملا محمد مهدي النراقي
ص١٣٢