از نقص و ضعف و ناتوانى نفس پديد مىآيد . بنابراين دفع خشم از خود در واقع او را از بزرگى نفس خارج نمىكند ، و بر فرض اينكه در نظر جاهلان مردم چنين باشد نبايد به آن اعتنا كند ، و به ياد آورد كه اتّصاف به ذلَّت و كوچكى نزد بعضى از اراذل و نابخردان بهتر است از خوارى روز قيامت و رسوائى در پيشگاه خداى بزرگ .
و اگر انگيزهء آن ، ترس از اين است كه چيز محبوبى از دستش برود ، بايد بداند كه آنچه از بيم فقدانش خشمگين مىشود يا براى هر كسى ضرورى است ، مانند خوراك و پوشاك و مسكن و تندرستى ، كه اينها همان است كه پيامبر صلَّى الله عليه و آله و سلَّم دربارهء آنها فرموده :
« من أصبح آمنا في سربه ، معافى في بدنه ، و له قوت يومه ، فكأنّما خيّرت له الدّنيا بحذافيرها » .
« هر كه صبحگاه برخيزد در حالى كه داراى امنيّت و تن سالم و قوت روز خويش باشد گوئى سراسر دنيا از آن اوست » . يا براى هر كسى غير ضرورى است مانند جاه و منصب و اموال زائد . يا براى بعضى ضرورى است نه براى همه ، مانند كتاب براى عالم و ابزار صناعات براى صنعتگران . و شكَّى نيست كه آنچه ضرورى نيست شايستگى ندارد كه محبوب اهل بصيرت باشد ، زيرا آدمى آنچه را كه در زندگى كنونى بدان محتاج نيست ناگزير در آينده از دست مىدهد ، پس چرا عاقل آن را دوست بدارد و از فقدانش خشمگين شود ، كه اگر اين را مىدانست البتّه براى فقدان اين گونه چيزها غضب نمىكرد .
امّا آنچه براى همه يا براى بعضى ضرورى است ، اگر چه خشم و اندوه از فقدان آنها مقتضاى طبع آدمى از جهت شدّت احتياج به آنهاست ، امّا عاقل وقتى تأمّل كند در مىيابد كه اگر به دست آوردن چيزهاى ضرورى كه از دست داده ممكن باشد بدون غيظ و غضب هم امكان دارد ، و اگر ممكن نيست با غضب هم امكان ندارد . و به هر حال بعد از تأمّل مىفهمد كه غضب جز رنج و ناخوشى دنيوى و عقوبت اخروى ثمرى نخواهد داشت . و با درك اين مطلب ديگر غضب نخواهد كرد ، و اگر خشمى برايش پيش آيد به آسانى آن را از خود مىراند .
جامع السعادات ( علم اخلاق اسلامى ) ( فارسي ) — صفحة 359
مساهمون: ملا محمد مهدي النراقي
ص٣٥٩