« ما أعزّ الله بجهل قطَّ ، و لا أذلّ بحلم قطَّ . »
« هرگز خدا به نادانى كسى را عزيز نكرد و هرگز با حلم كسى را ذليل نساخت » .
و امير مؤمنان عليه السّلام فرمود :
« ليس الخير أن يكثر مالك و ولدك ، و لكنّ الخير أن يكثر علمك و يعظم حلمك . »
« خوبى آن نيست كه مال و اولاد تو بسيار باشد بلكه خير آن است كه علم تو بسيار و حلم تو عظيم باشد . » و علىّ بن الحسين عليهما السّلام فرمود :
« انّه ليعجبنى الرّجل أن يدركه حلمه عند غضبه »
« مردى كه بهنگام خشم حلمش او را دريابد مرا به شگفت مىآورد » .
و امام صادق عليه السّلام فرمود :
« كفى بالحلم ناصرا » ،
« حلم براى نصرت و ياورى هر كسى كافى است » . و فرمود : « و اذا لم تكن حليما فتحلَّم »
« و اگر حلم ندارى خود را به حلم وادار كن » . و نيز فرمود : « وقتى ميان دو نفر نزاعى واقع شود دو فرشته فرود مىآيند و به سبكسر آن دو مىگويند : گفتى و گفتى و خود به آنچه گفتى سزاوارى و جزاى تو به تو خواهد رسيد . و به آن كه حلم ورزد گويند : صبر كردى و حلم ورزيدى اگر آن را به انجام رسانى خدا تورا خواهد آمرزيد . و حضرت سخن را چنين ادامه داد :
و اگر حليم جواب سفيه را باز گويد آن دو فرشته بالا روند . » روزى آن حضرت غلامى را براى كارى فرستاد ، غلام دير كرد ، به دنبال او بيرون شد ، او را در ميان راه خوابيده يافت ، بر بالين او نشست و او را باد مىزد تا بيدار شد . به او فرمود : « اى فلان اين قدر حق و اختيار ندارى كه شب و روز بخوابى ، شبت از تو و روزت از ماست . » و امام رضا عليه السّلام فرمود :
« لا يكون الرّجل عابدا حتّى يكون حليما »
« مرد عابد نخواهد بود مگر آنكه حليم باشد » .
امّا ( كظم غيظ ) - اگر چه فضيلت و شرافت آن به مرتبهء حلم نمىرسد زيرا كظم غيظ در واقع تحلَّم يعنى خود را به حلم بستن و تظاهر به حلم است ، لكن اگر
جامع السعادات ( علم اخلاق اسلامى ) ( فارسي ) — صفحة 362
مساهمون: ملا محمد مهدي النراقي
ص٣٦٢