فضائل آن است ، زيرا به مقتضاى عقل و شرع و باعث بر عمل از حيث رغبت است .
و تفاوت اين است كه خوف چون پى آمد ضعف دل است به طرف تفريط نزديكتر است و رجاء چون نتيجهء قوّت قلب است به طرف افراط نزديكتر است ، اگر چه هر دو ممدوح و پسنديدهاند .
نكتهء ديگر اين است كه براى اينكه نام رجاء بر انتظار كسى صدق كند ناگزير بايد اكثر اسباب حصول محبوب فراهم باشد ، مانند توقّع درو و برداشت محصول از كسى كه بذر خوبى در زمين پاك و سالمى كاشته و آبيارى كرده است .
و امّا انتظار چيزى كه هيچ يك از اسباب آن را آماده نكرده باشد آن را رجاء نگويند بلكه غرور و حماقت نامند مانند كسى كه تخم را در زمين شوره زار بىآبى كاشته باشد . و انتظار آنچه اسبابش مشكوك است تمنّى و آرزو نامند ، مثل آنكه تخم را در زمين قابلى بيفشانند امّا آب ندهند .
تفصيل اين مطلب : دنيا كشتزار آخرت است و دل آدمى به منزلهء زمين و ايمان مانند بذر است ، و طاعات حكم آبى دارد كه زمين را بدان آبيارى مىكنند ، و پاك ساختن قلب از گناهان و اخلاق ناپسند به منزلهء اصلاح زمين از خار و خاشاك و سنگ و كلوخ و علفهاى هرزه است ، و روز قيامت هنگام درو و برداشت محصول است . با اين بيان مىتوان اميدوارى بندهء مؤمن را به مغفرت الهى به اميد كشاورز براى برداشت محصول خوب و فراوان تشبيه كرد . و همانطور كه كسى كه تخم را به زمين پاك افكنده و آن را به موقع آبيارى كند و كشتزار را از سنگ و خار و علف هرزه پاك سازد و آنگاه به انتظار لطف و كرم خداوند بنشيند و اميد داشته باشد كه مثلا از يك تخم صد تخم برگيرد انتظار او رجاء پسنديده و ممدوح ناميده مىشود ، همينطور بنده اى كه زمين دل را از خار و خس اخلاق زشت و پست پاك سازد و بذر ايمان در آن افشاند و با آب طاعات آبيارى كند و آنگاه به لطف و فضل خدا اميدوار باشد كه هنگام مرگ او را ثابت قدم نگه دارد و سرانجام نيك و آمرزش نصيب او كند اين اميدوارى او رجاء حقيقى و پسنديده است .
و همچنانكه كسى كه از كشت غفلت كند و همهء سال خود را به راحتطلبى به سر برد يا تخم در زمين شوره كه آب به آن نمىنشيند بيفشاند و در اصلاح زمين
جامع السعادات ( علم اخلاق اسلامى ) ( فارسي ) — صفحة 299
مساهمون: ملا محمد مهدي النراقي
ص٢٩٩