و بالجمله : خلجان افكار و خيالات به طور كلَّى تحت اختيار و بر طبق ضابطه نيست ، اگر چه چيزهائى كه در خواب ظاهر مىشود با آنچه در بيدارى بيشتر مورد توجّه است مناسبت دارد . و از اينجا مىتوان دانست كه آدمى اگر در دم آخر كه روح از تن بيرون مىرود سرانجام نيك و سالم نداشته باشد همهء أعمالش ضايع و تباه خواهد شد . و سلامت و عاقبت خير با اضطراب امواج خاطرات دشوار است .
و به اين جهت رسول خدا صلَّى اللَّه عليه و آله و سلَّم فرمود :
« إنّ الرّجل ليعمل به عمل أهل الجنّة خمسين سنة حتّى لا يبقى بينه و بين الجنّة إلا فواق ناقة ، فيختم له بما سبق به الكتاب . »
« مردى پنجاه سال عمل اهل بهشت را مىكند تا اينكه ميان او و بهشت به قدر دوشيدن شترى باقى نمىماند ولى سرانجام به آنچه براى او مقدّر شده پايان مىيابد . » و معلوم است كه مدّت كوتاه دوشيدن شترى وقت أعمالى نيست كه باعث شقاوت شود ، بلكه اين خواطر و افكار بد است كه چون برق در گذرند . و از اين رو گفتهاند : [ 1 ] « تعجّب نمىكنم از كسانى كه هلاك شدند كه چگونه هلاك شدند ، و ليكن تعجّب مىكنم از كسانى كه نجات يافتند كه چگونه نجات يافتند . » و در روايت آمده [ 2 ] : « وقتى ملائكه روح بندهء مؤمنى را كه بر خير و اسلام مرده بالا مىبرند تعجّب مىكنند و مىگويند : چگونه از دنيائى كه نيكان ما در آنجا تباه شدند نجات يافت . » و از اين رو گفتهاند [ 3 ] : « كسى كه كشتى او در دريا مىرود و بادها و طوفانها و امواج سهمگين بر او هجوم كرده است احتمال نجات درباره اش كمتر از احتمال هلاك است . و اضطراب دل مؤمن از اضطراب كشتى بيشتر و امواج خيالات و خواطر از امواج دريا سهمگينتر و آسيب رسانتر است ، و مقلَّب القلوب همانا خداست . و از اينجا سرّ اين گفتار روشن مىشود كه : » النّاس كلَّهم هلكى إلا العالمون ، و العالمون كلَّهم هلكى إلا العاملون ، و العاملون كلَّهم هلكى إلا
هامش
[ 1 ] گوينده مطرف بن عبد اللَّه است « احياء العلوم » ج 4 ص 155 .
[ 2 ] از كلمهء ورد بر مىآيد كه اين گفتار حديث است .
[ 3 ] گوينده غزالى است در « احياء العلوم » صفحهء مذكور .