توحيد در حكمت متعاليه ثابت شده است در اينجا از آنها بحث نمىكنيم ) ، يا توحيد در فعل و تأثير و ايجاد است ، به اين معنى كه فاعل و مؤثّرى جز او وجود ندارد .
اين قسم از توحيد است كه ما مراتب و متعلَّقات آن را در اينجا ذكر مىكنيم :
اين توحيد - چنان كه گفتهاند - چهار مرتبه دارد : قشر ( پوست ) ، و قشر قشر ، و لبّ ( مغز ) و لبّ لبّ ، مانند گردو كه دو پوست و دو مغز دارد ، و مغز آن روغن دارد كه لبّ لبّ است . ( مرتبهء اول ) اين است كه انسان به زبان بگويد لا إله الا اللَّه ، و حال آنكه دلش منكر و از آن غافل باشد ، مانند توحيد منافقان ، و اين توحيد صرفا به زبان است و سودى ندارد جز اينكه گويندهء آن در دنيا از شمشير و نيزه [ كه مشرك و كافر را تهديد مىكند ] محفوظ است . ( مرتبهء دوم ) دل معناى آن لفظ را تصديق كند ، چنان كه شأن عموم مسلمين است ، و اين اعتقاد عوام مردم است و صاحب آن موحّد است ، به اين معنى كه در دل به آن معتقد است و دربارهء آنچه در دل دارد دروغ نمىگويد . امّا اين اعتقاد موجب گشادگى و صفاى قلب نيست ، و لكن صاحب خود را ، اگر با آن عقيده از دنيا برود و گناهان آن را ضعيف نكند ، از عذاب در آخرت نگاه خواهد داشت . ( مرتبهء سوم ) اين است كه توحيد و يگانگى خداى تعالى را از راه كشف و به واسطهء نور الهى مشاهده كند ، چنان كه با اينكه اشياء كثير را مىبيند ولى همه را صادر از واحد حق بداند ، و اين مقام مقرّبان است ، و دارندهء آن موحّد است ، به اين معنى كه جز يك فاعل و يك مؤثّر نمىبيند ، زيرا براى او حق چنان كه هست منكشف است . ( مرتبهء چهارم ) اين است كه در وجود جز يكى هيچ نبيند ، و اين مرتبه را اهل معرفت فناء در توحيد مىنامند ، زيرا صاحب اين مرتبه چون جز واحد - تعالى - را نمىبيند خود را نيز نمىبيند ، و چون خود را نديد به واسطهء آنكه مستغرق در « واحد » است از خود در توحيد خود فانى مىشود ، يعنى از رؤيت خود فانى مىگردد ، و اين مشاهدهء صدّيقان است ، و صاحب آن موحّد است يعنى در شهود خود غير از واحد را نمىبيند ، و همه را از اين حيث كه كثيرند نمىبيند بلكه از حيث وحدت مىبيند و اين مرتبهء نهائى توحيد است .
مرتبهء اول ، همچون پوست روى گردوست كه هيچ سودى ندارد و اگر به دهان نهى تلخ است و اگر به درونش بنگرى زشت منظر است و اگر به عنوان هيزم
جامع السعادات ( علم اخلاق اسلامى ) ( فارسي ) — صفحة 188
مساهمون: ملا محمد مهدي النراقي
ص١٨٨