را نظاره مىكردند » اشاره فرموده است .
پس اگر حجابهاى گناهان و تعصّب برداشته شود و نفس به سوى حق تعالى قرار گيرد تمامى صورت عالم ملك و شهادت براى او تجلَّى مىكند ، زيرا عالم متناهى است و احاطه بر آن ممكن است ، و همچنين صورت دو عالم ملكوت و جبروت به قدر امكان او و بر حسب مرتبه اى كه دارد براى او تجلَّى مىكند زيرا اين دو عالم اسرارى هستند كه از مشاهدهء چشم بيرونى پنهانند و ادراك آنها با چشم بصيرت تواند بود . و صورت آن دو عالم نامحدود و غير متناهى است ، و آنچه از آنها در نفس نقش مىبندد محدود و متناهى است ، اگر چه در ذات خود و از اين جهت كه منسوب به علم خداى سبحان است نامتناهى است . و مجموع آن عوالم « عالم ربوبى » ناميده مىشود ، زيرا هر چه در وجود است از آغاز تا انجام منسوب به خداى تعالى است ، و در عالم وجود جز خداى سبحان و افعال و آثار او چيزى نيست ، پس عالم ربوبى و حضرت ربوبيّت عالمى است كه بر همهء موجودات احاطه دارد . بنابراين نامتناهى بودن آن روشن و آشكار است ، و براى نفس امكان ندارد كه بر آن عالم احاطه يابد ، بلكه از آن به اندازهء نيرو و استعدادى كه دارد برايش ظاهر مىشود .
آنگاه به قدر تصفيه و تزكيه اى كه براى نفس حاصل مىشود و آن مقدار از حقايق و اسرارى كه برايش تجلَّى مىكند و آن اندازه از معرفت عظمت خداوند و شناخت صفات جلال و جمال او كه به دست مىآورد ، سعادت و بهجت و لذّت و نعمت در بهشت نصيبش خواهد شد . و وسعت ملك او در بهشت به اندازهء وسعت معرفت او به خدا و عظمت او و به صفات و افعال او خواهد بود . و هر يك از اينها نهايت ندارد ، و لذا نفس در هيچ درجه و مقامى از معرفت از پويائى باز نمىايستد و بهجت و كمال و پيروزى و دستيابى بر مطلوب غايت طلب او خواهد بود .
و اينكه گروهى معتقدند كه آنچه از معارف الهى و فضائل اخلاقى كه براى نفس حاصل مىشود عينا همان بهشت است نزد ما باطل است ، بلكه اينها موجب استحقاق بهشت ، يعنى سراى سرور و بهجت ، خواهد بود . و از انواع رذائل ( مربوط به قوهء عاقله ) :
جامع السعادات ( علم اخلاق اسلامى ) ( فارسي ) — صفحة 186
مساهمون: ملا محمد مهدي النراقي
ص١٨٦