به كاربرى آتش را خاموش و دود را بسيار سازد و اگر در خانه بگذارى جا را تنگ كند . پس هيچ فايده و مصلحتى در آن نيست جز اينكه مدّتى بگذارند براى حفظ پوست زيرين بر گردو بماند ، سپس دور انداخته مىشود . همينطور توحيد زبانى صرف بىحاصل و بىثمر و پر ضرر و در ظاهر و باطن مذموم است . لكن مدّتى در حفظ مرتبهء دوم تا هنگام مرگ سودمند است .
و مرتبهء دوم ، مثل پوست زيرين است ، چنان كه اين پوست نسبت به پوست رويى نفع ظاهرى دارد ، زيرا مغز را بهنگام نگه دارى در انبار از فساد حفظ مىكند ، و اگر جدا شود نفعى از آن به عنوان سوخت عايد مىشود لكن نسبت به مغز بسيار كم ارزش است ، همينطور است مجرّد اعتقاد ( بدون كشف و شهود ) نسبت به گفتار زبانى . زيرا به وسيلهء آن نجات اخروى حاصل مىشود ولى نسبت به مرتبهء كشف و شهودى كه با گشادگى سينه ( انشراح صدر ) به سبب تابش نور حق در آن حاصل مىشود ارزش كم و ناقصى دارد .
و مرتبهء سوم ، مثل مغز است ، چنان كه مغز في نفسه نفيس و با ارزش است و گوئى مقصود و مطلوب همان است لكن نسبت به روغن خالص خود خالى از آميختگى نيست ، همين طور است توحيد فعل از راه كشف كه مقصد عالى سالكان راه حق است ، جز اينكه خالى از آميختگى با ملاحظهء غير و توجّه و التفات به كثرت ، نسبت به كسى كه جز واحد حق هيچ نمىبيند ، نيست .
و مرتبهء چهارم ، مانند روغن بيرون كشيده از مغز است . و همانطور كه لبّ و عصاره لذاته مطلوب و في نفسه مرغوب است ، همينطور انحصار نظر بر مشاهدهء حق اوّل لذاته مقصود و في نفسه محبوب است .
تنبيه : اگر گفته شود : دستيابى به مرتبهء چهارم توحيد چگونه ممكن است و حال آنكه تحقّق آن متوقّف است بر عدم مشاهدهء غير واحد ، با اينكه هر كس زمين و آسمان و ديگر اجسام محسوس را كه كثيرند مشاهده مىكند ، و چگونه كثير واحد است ؟ در پاسخ مىگوئيم : كسى كه يقين كند كه همهء ممكنات از حيث ذات خود عدمهاى صرفاند ، و تحقّق وجود آنها از خداى سبحان است ، و آنگاه نور عظمت
جامع السعادات ( علم اخلاق اسلامى ) ( فارسي ) — صفحة 189
مساهمون: ملا محمد مهدي النراقي
ص١٨٩