فايدهاى نكند ، و ليكن احتمال فايده دارد و مع ذلك مكروهى متوقع نباشد ، در وجوب آن خلاف است . و ظاهرتر وجوب است ، چه در آن ضررى نيست ، و نفع متوقع است . و عمومات امر معروف در همه حالها وجوب اقتضا كند . و ما به طريق تخصيص جايى استثنا مىكنيم كه عدم فايده معلوم باشد ، اما به اجماع يا به قياس ظاهر ، چه امر [ معروف ] در عين خود مراد نيست ، بل براى مأمور به مراد است ، و چون اميد آن ندارد بىفايده بود ، و چون اميد باشد بايد كه ساقط نشود .
سؤال اگر رسيدن مكروهى يقيني نباشد و غالب ظن هم نبود و ليكن مشكوك باشد ، يا غالب آن بود كه هم نرسد و ليكن احتمال رسيدن دارد ، آيا اين احتمال وجوب ساقط كند ؟ يا واجب نيايد مگر چون يقين داند كه مكروه نرسد ؟ يا در همه حالها واجب بود ، مگر آن كه رسيدن مكروه بر ظن او غالب شود ؟
جواب اگر بر ظن رسيدن مكروه غالب آيد واجب نباشد ، و اگر نارسيدن غالب آيد واجب شود . و به مجرد تجويز وجوب ساقط نشود ، چه آن در هر حسبتى ممكن باشد . و اگر شك بود و رجحان طرفى نباشد ، اين در محل نظر بود . و محتمل است كه گفته آيد كه اصل عمومات وجوب است و جز به مكروهى ساقط نشود . و مكروه معلوم باشد يا مظنون يا متوقع ، و اين ظاهرتر است . و محتمل است كه گفته شود كه وجوب آن گاه باشد كه به علم و يا به ظن دانسته شود كه بر وى ضررى نيست . و اول صحيحتر است به سبب نظر در عمومها كه مقتضى امر معروف است .
سؤال توقع مكروه به دليرى و بد دلى مختلف شود ، چه ترسيدن ضعيف دل دور را نزديك گرداند ، تا « 81 » چنانستى كه او را مىبيند و از آن بترسد . و متهور دلير وقوع مكروه را بعيد شمرد ، به حكم آن چه بدان آفريده شده است از حسن امل ، تا به حدى كه آن را استوار ندارد ، مگر پس از وقوع آن . پس اعتماد بر چه باشد ؟
جواب اعتماد بر اعتدال طبع و سلامت عقل و مزاج باشد ، چه بد دلى بيمارى است ، و آن ضعف دل است كه سبب آن قصور قوّت است و سستى . و تهور افراط است و بيرون آمدن از اعتدال به زيادت . و هر دو نقصان است . و كمال در اعتدال است كه عبارت از آن شجاعت است .
هامش
( 81 ) تا ، حتى .