همه بر راهاند ،
أُولئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ
، « 157 » و تفاوت ايشان در درجات نزديكى باشد ، نه در اصل آن . و نزديكتر ايشان به خداى آن كس است كه شناسندهتر ايشان است او را . و شناسندهتر ايشان او را لا محاله [ 443 ] پرستنده بود او را ، چه كسى كه او را شناخت غير او را نپرستد .
و اصل در وردها در حق هر گروهى از مردمان مداومت است ، چه مراد از آن گردانيدن صفتهاى باطن است . و آحاد كارها ، آثار آن اندك باشد ، بل آثار اين احساس نتوان كرد . و اثرهاى آن مرتب نشود مگر بر مجموع . و در عقب يك كار چون اثرى محسوس ظاهر نشود و به زودى دوم و سوم بدان نپيوندد ، اثر اول محو شود . و همچنين متعلّم فقيه النفس نشود مگر به تكرار بسيار . و اگر شبى در تكرار مبالغت نمايد و ماهى يا هفتهاى آن را بگذارد ، « 158 » پس معاودت كند و شبى ديگر هم مبالغت نمايد ، اثر نكند . و اگر مقدار تكرار را بر شبهاى متوالى قسمت كردى اثر پيدا آمدى . و براى اين سرّ پيغامبر گفته است : احبّ الاعمال إلى اللّه أدومها و ان قلّ ، اى ، دوستترين كارها نزديك خداى - عز و جل - پيوستهتر آن است اگر چه اندك باشد .
و عايشه را - رضى اللّه عنها - از عمل پيغامبر پرسيدند ، گفت : كان عمله ديمة و كان إذا عمل عملا أثبته ، اى ، عمل او دايم بود ، چون كارى بكردى آن را ثابت گردانيدى . و براى اين پيغامبر گفت : من عوّده اللّه عبادته فتركها ملالة مقته اللّه ، اى ، هر كه را حق تعالى عبادتى معتاد گرداند ، پس او از راه ملالت آن را بگذارد ، « 159 » خداى - عز و جل - وى را دشمن گيرد . و از اين سبب بود كه چون پيغامبر دو ركعت نماز پس از نماز ديگر بگزارد براى قضاى آن چه پيش از نماز ديگر فوت شده بود به سبب رسيدن وفد ، پس از آن پيوسته ، آن دو ركعت پس از نماز ديگر بگزاردى ، و لكن در خانه نه در مسجد ، تا به وى اقتدا نكنند . و اين حديث را عايشه و امّ سلمة روايت كردهاند .
سؤال ديگرى را روا باشد كه در اين باب به دو اقتدا كند با آن چه آن وقت وقت كراهيت است ؟
جواب بدان كه آن سه معنى كه در كراهيت ياد كردهايم - يكى : احتراز از تشبه به عابدان خورشيد ، دوم : احتراز از سجده كردن در آن حال كه قرن الشيطان ظاهر شود ، سوم :
هامش
( 157 ) إسراء 17 - 57 .
( 158 ) بگذارد ، ترك كند .
( 159 ) بگذارد ، ترك كند .