و تجمعان لك ذلك كلّه [ 439 ] اى ، امر به معروف و نهى منكر ، و يارى ضعيف ، و راه نمودن ، و چيزى كه از آن رنج رسد زايل كردن ، هر يك از اين صدقهاى است ، تا به حدى كه تسبيح و تهليل را ياد كر ، پس گفت : دو ركعت چاشت به جاى آن همه بنشيند و آن را براى تو جمع گرداند .
بيان اختلاف وردها به اختلاف حالها
( 1 ) بدان كه مريد كار آخرت ، و سالك طريق آن از شش حال خالى نباشد ، چه او يا عابد بود ، يا عالم ، يا متعلم ، يا والى ، يا پيشهور ، يا موحدى كه عمر وى مستغرق باشد در عبادت خداى يگانه ، كه مقصود همه [ وى ] است ، و از همه بىنياز است .
اول عابد و او متجرّد عبادت باشد كه او را اصلا شغلى ديگر جز آن نبود ، و اگر عبادت را بگذارد بطّال « 135 » باشد . و ترتيب وردهاى او آن است كه ياد كرديم . آرى ، دور نباشد كه وظايف او مختلف شود بدان كه بيشتر اوقات ايشان در نماز گذرد يا در خواندن قرآن يا در تسبيح . چه در صحابه - رضى اللّه عنهم - كسى بود كه ورد او در روز دوازده هزار تسبيح بود ، و كسى بود كه سى هزار ، و بعضى از ايشان از سيصد ركعت تا ششصد ركعت ، و تا هزار ركعت بگزاردندى . و كمتر وردهاى نماز كه از ايشان منقول است در شبانه روزى صد ركعت بود . و بعضى را بيشتر ورد قرآن بودى و هر روز ختمى بكردى ، و كسى هست كه از وى دو ختم روايت كردهاند ، و بعضى شبانه روزى در تفكر آيتى بگذرانيدندى .
و كرز بن وبرة مقيم مكه بود ، و هر روزى هفتاد أسبوع « 136 » طواف بكردى و هر شبى هفتاد أسبوع ، و مع ذلك در شبانه روزى دو بار قرآن را ختم كردى ، و چون آن را حساب كردند ده فرسنگ شد ، و با هر أسبوع دو ركعت گزاردى ، پس دويست و هشتاد ركعت نماز و دو ختم و ده فرسنگ باشد .
سؤال بهترين وردها كدام است ؟ كه بيشتر وقتها در آن صرف شود .
جواب بدان كه خواندن قرآن در نماز ، ايستاده و با تدبّر ، جامع اين همه است ، و لكن بسيار باشد كه مواظبت بر آن دشوار بود ، پس فاضلترين به اختلاف حالهاى شخص مختلف شود . و مقصود از وردها پاك كردن دلهاست و آراستن آن به ذكر حق تعالى و انس دادن او با آن .
هامش
( 135 ) بطّال ، بىكاره ، كاهل .
( 136 ) أسبوع ، هفت بار .