ديگر كسى در مسجد در رفتى ، از تلاوت نماز كنندگان آوازى شنيدى چون آواز زنبور . و اگر در خانهء وى دين او مسلّمتر باشد و همت او مجتمعتر ، پس خانه در حق او فاضلتر . و احياى اين ورد در فضيلت چون احياى ورد سوم است ، چه اين نيز وقت غفلت مردمان است ، و كسى كه پيش از زوال خفته باشد خواب او در اين وقت مكروه باشد ، چه در روزى دو خواب مكروه است .
و يكى از علما گفت : سه چيز است كه حق تعالى بر آن دشمن مىدارد : خندهء بىشگفت ، و خوردن بىگرسنگى ، و خواب روز بىبيدارى شب . و حد خواب آن است كه شب و روز بيست و چهار ساعت است ، و اعتدال در خواب هشت ساعت باشد ، از خواب شب و روز جمله . و اگر اين مقدار از شب بخسبد [ 559 ] خواب روز را بيش معنى نماند ، و اگر مقدارى از آن كم شود به خواب روز آن را استيفا كند .
و فرزند آدم را ، اگر شصت سال بزيد ، بسنده باشد كه بيست سال از عمر او كم شود ، و هر گاه كه هشت ساعت بخسبد ، ثلثى از عمر او كم شده بود . و لكن چون خواب غذاى روح است ، چنان كه طعام غذاى تن و علم و ذكر غذاى دل ، قطع خواب از آدمى ممكن نگردد . و قدر اعتدال اين است ، و از اين كم كردن بسى باشد كه اضطراب بدن آرد ، مگر كسى را كه بيدارى بتدريج عادت كند ، و نفس وى بر آن خو گيرد بىاضطراب . و اين ورد درازترين وردهاست و بندگان را برخوردارى دهندهتر . و آن يكى از آنهاست كه حق تعالى آن را ياد كرده است :
وَ لِلَّهِ يَسْجُدُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ طَوْعاً وَ كَرْهاً وَ ظِلالُهُمْ بِالْغُدُوِّ وَ الْآصالِ
. « 73 » و چون جمادات خداى را سجده خواهند كرد ، بندهء عاقل از انواع عبادات چگونه غافل شود ؟
ورد ششم چون وقت نماز ديگر درآيد ،
( 1 ) وقت ورد ششم درآيد . [ و او آن است كه حق تعالى بدان قسم ياد كرده است به قول خود :
وَ الْعَصْرِ إِنَّ الْإِنْسانَ لَفِي خُسْرٍ
. « 74 » و اين يكى از دو معنى اين آيت است ] و در يك تفسير مراد از لفظ آصال آن است ، و مراد از لفظ عشىّ كه در قول حق تعالى :
وَ عَشِيًّا
« 75 » و در قول او :
بِالْعَشِيِّ وَ الْإِشْراقِ
« 76 » آمده است هم آن است . و در اين ورد نمازى نيست مگر چهار ركعت ميان بانگ نماز و اقامت ، چنان كه در نماز پيشين گفته شده است ، پس فرض بگزارد و به چهار
هامش
( 73 ) رعد 13 - 15 .
( 74 ) عصر 103 - 1 و 2 .
( 75 ) روم 30 - 18 .
( 76 ) ص 38 - 18 .