( الحديث ) . اى ، بدان خدايى كه مرا به حق بعث فرمود ، كه امت من از اصل دين و جماعت خود هفتاد و دو گروه شود ، همه گمراه و گمراه كننده ، كه به آتش خوانند ، و چون اين حال واقع شد اعتصام به كتاب خداى بايد نمود كه خبر آن چه پيش از شما بوده است و آن چه پس از شما خواهد آمد و حكم آن چه ميان شما واقع شود در آن است ، هر كه از جباران وى را خلاف كند حق تعالى وى را هلاك كند و هر كه علم از غير وى طلبد وى را گمراه گرداند ، او حبل متين رحمانى و نور مبين ربانى و شفاى نافع يزدانى [ 481 ] است ، كسى كه به دو تمسك نمايد در عصمت ماند و كسى كه آن را متابعت كند نجات يابد ، كژ نشود كه وى را راست بايد كرد ، و ميل نكند كه از وى استقامت بايد طلبيد ، عجايب او سپرى نشود ، و بسيارى باز گردانيدن وى را كهن نگرداند .
و در حديث حذيفه « 193 » آمده است كه چون پيغامبر - عليه السلام - وى را خبر كرد كه پس از وى اختلاف و فرقت خواهد بود ، او گفت : يا رسول اللّه ، من اگر آن حال را دريابم مرا چه مىفرمايى ؟ گفت : تعلّم كتاب اللّه و اعمل بما فيه و هو المخرج من ذلك ، اى ، كتاب خداى را بياموز و بر آن كار كن چه مخرج از آن اختلاف آن است . و حذيفه سه بار اين سؤال را أعادت كرد ، جواب همين بود : تعلّم كتاب اللّه و اعمل بما فيه ففيه النّجاة . و على گفت : من فهم القرآن فسّر به جمل العلم . و اين اشارتى است بدانچه در قرآن به مجامع همهء علمها اشارتهاست . و ابن عباس گفت در تفسير
وَ مَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْراً كَثِيراً
، « 194 » كه حكمت فهم قرآن است ، و بارى تعالى فرمود :
فَفَهَّمْناها سُلَيْمانَ وَ كُلًّا آتَيْنا حُكْماً وَ عِلْماً
. « 195 » آن چه بديشان داد آن را علم نام كرد ، و آن چه سليمان را به دريافت آن منفرد كرد آن را به اسم فهم مخصوص گردانيد و بر علم و حكم تقديم فرمود . و اين كارها دليل است بر آن كه در فهم معانى قرآن مجالى رحب « 196 » و ميدانى واسع است ، و منتهاى ادراك آن ظاهر تفسير نيست .
و اما قول پيغامبر - عليه السلام - : من فسّر القرآن برأيه ، و نهى او از آن ، و قول بو بكر : اىّ ارض تقلّنى و اىّ سماء تظلّنى إذا قلت في القرآن برأيى ، « 197 » اى ، مرا كدام زمين بردارد و كدام آسمان سايه كند چون در [ قرآن ] به رأى خود گويم ، و ديگر اخبار و آثار كه در نهى از تفسير قرآن به رأى وارد
هامش
( 193 ) حذيفة بن يمان .
( 194 ) بقره 2 - 269 .
( 195 ) انبياء 21 - 79 .
( 196 ) رحب ، فراخ .
( 197 ) در نسخهء بريتانيا : في دين اللَّه برأيى .