پيغامبر - عليه السلام - گفته است : انّ للقرآن ظهرا و بطنا و حدّا و مطّلعا . و اين حديث موقوف بر ابن مسعود هم آمده است - و او از علماى تفسير است - پس معنى ظهر و بطن و حد و مطّلع چيست ؟ و على [ كرم اللّه وجهه ] گفت : لو شئت لأوقرت سبعين بعيرا من تفسير فاتحة الكتاب . « 190 » و تفسير ظاهر فاتحه در غايت اختصار است ، پس سخن على را چه معنى باشد ؟ و بو دردا گفت :
لا يفقه الرّجل حتّى يجعل للقرآن وجوها . و يكى از علما گفت : هر آيتى را [ شصت ] هزار فهم است ، و آن چه از فهم آن باقى مانده است بيشتر است . و ديگرى گفت : قرآن بر هفتاد و هفت هزار و دويست علم شامل است ، چه هر كلمهاى [ 480 ] را علمى است ، و آن چهار بار متضاعف است ، چه هر يكى را ظاهر و باطنى و حدى و مطّلعى است . و بيست بار باز گردانيدن پيغامبر - عليه السلام - آيت تسميه « 191 » را جز براى تدبّر باطن معانى آن نباشد ، و الا ترجمه و تفسير آن ظاهر است ، و مثل آن را به تكرار حاجت نباشد . و ابن مسعود گفت : من أراد علم الاوّلين و الآخرين فليثوّر القرآن . « 192 » و معلوم است كه از مجرد تفسير ظاهر علم اولين و آخرين حاصل نشود .
و در جمله كل علمها در افعال خداى و صفات او داخل است ، و در قرآن شرح ذات و صفات و افعال اوست . و اين علمها را نهايت نيست ، و در قرآن اشارتى است به مجامع آن ، و مقامات تعمق در تفصيل آن به فهم قرآن رجوع دارد ، و مجرد تفسير ظاهر بدان اشارت نكند ، بل كل آن چه بر ارباب نظر مشكل است و نظريات و معقولات كه مردمان در آن مختلفند در قرآن بر آن دلالتهاست و سواى آن رمزها كه اهل فهم به دريافت آن مخصوص باشند ، پس ترجمهء ظاهر و تفسير آن چگونه بدان وفا كند ؟ و براى آن پيغامبر گفت : اقرءوا القرآن و التمسوا غرائبه ، بخوانيد قرآن را و بطلبيد غرايب آن را . و نيز در حديث ، على [ كرم اللّه وجهه ] گفت : و الّذي بعثني بالحقّ نبيّا لتفترقنّ امّتى عن اصل دينها و جماعتها على اثنتين و سبعين فرقة كلّها ضالّة مضلّة يدعون إلى النّار ، فإذا كان ذلك ، فعليكم بكتاب اللّه فانّ فيه نبأ ما كان قبلكم و نبأ ما يأتي بعدكم و حكم ما بينكم ، من خالفه من الجبابرة قصمه اللّه تعالى و من ابتغى العلم في غيره اضلّه اللّه ، و هو حبل اللّه المتين و نوره المبين و شفاؤه النّافع ، عصمة لمن تمسّك به و نجاة لمن اتّبعه ، [ لا يعوّج فيقوّم ] و لا يزيغ فيستقيم و لا تنقضي عجائبه و لا تخلقه كثرة الرّدّ .
هامش
( 190 ) اگر بخواهم هفتاد شتر را از تفسير فاتحة الكتاب گرانبار مىكنم .
( 191 ) آيت تسميه ، بسم اللَّه الرحمن الرحيم .
( 192 ) ص 613 در هر دو مورد در نسخههاى فارسى « فليثوّر » ضبط شده ، اما در اينجا در متن عربى « فليتدبر القرآن » آمده است .