اندازد « 135 » كه صلاح دين [ 367 ] و دنياى او در دادن است . و هر گاه كه باعث قوى شد ، ارادت جزم شود و قدرت در كار آيد و بنده نتواند كه باعث قوى را ، كه در آن تردد نباشد ، مخالفت كند .
و خداى - عز و جل - آفرينندهء بواعث است و بر انگيزندهء آن ، و زايل كنندهء ضعف و تردد از آن ، و مسخر گرداننده قدرت را تا بر مقتضى بواعث كار كند . و هر كه اين معنى بيقين بدانست ، او التفات نكند مگر به مسبب الاسباب . و يقين مثل اين بنده ، معطى را ، به از ثنا و شكر ديگرى ، چه آن ، حركت زبان است كه در بيشتر احوال فايدهء آن اندك باشد ، و مثل آن ، موحد را يارى دادن ضايع نباشد . و اما كسى كه به دادن ستايش و دعاى نيك گويد ، او به ندادن آن نكوهش و دعاى بد كند [ نزد أذى . و احوال او متفاوت است ] .
و آمده است كه پيغامبر - عليه السلام - عطايى به يكى از درويشان فرستاد و برنده را فرمود كه آن چه بگويد ياد گير . و چون اين عطا بدان درويش رسيد گفت : الحمد للَّه الّذي لا ينسى من ذكره و لا يضيّع من شكره . اى ، سپاس خدايى را كه ياد دارندهء خود را فراموش نكند و شكر گويندهء خود را ضايع نگرداند . پس گفت : اللّهمّ انّك لم تنس فلانا [ يعنى نفسه ] فاجعل فلانا لا ينساك . اى ، اى بار خداى ! تو فلان را فراموش نكردى - يعنى نفس وى را - پس وى را چنان گردان كه تو را فراموش نكند . و پيغامبر - عليه السلام - را از اين خبر كردند ، شاد شد و گفت : مىدانستم كه وى اين خواهد گفت . پس بنگر كه چگونه التفات [ خود ] را بر خداى مقصور كرده است . و پيغامبر - عليه السلام - مردى را گفت : تب . آن مرد گفت : أتوب إلى اللّه و لا أتوب إلى محمد . اى ، باز گردم به خداى و باز نگردم به محمد . پيغامبر - عليه السلام - فرمود : عرف الحقّ لاهله . اى ، حق اهل حق بشناخت .
و چون برائت عايشه [ در ] قصهء افك « 136 » نازل شد ، بو بكر وى را گفت : خيز ، سر پيغامبر بر سبيل تعظيم ببوس ! گفت : و اللّه لا أفعل و لا أحمد الاّ اللّه . اى ، به خداى كه نكنم و شكر نگويم مگر خداى را . پيغامبر - عليه السلام - فرمود : دعها يا أبا بكر . و در لفظى ديگر بو بكر را گفت : به حمد اللّه لا بحمدك و لا به حمد صاحبك . اى ، شكر مر خداى را ، نه تو را و نه صاحب تو را . و پيغامبر - عليه السلام - بر اين سخن انكار نفرمود ، با آن كه وحى بر زبان پيغامبر - عليه السلام - به وى
هامش
( 135 ) در متن عربى : بعد ان القى اللَّه في قلبه . در نسخههاى خطى به جاى « پس از آن چه » ، « پس در آن چه » آمده و متن از روى اصل عربى اصلاح شد .
( 136 ) سورهء نور 24 ، آيهء 11 و بعد .