انفراد است . و فاضلتر سنتهاى جماعت نماز عيد است ، پس خسوف ، پس استسقا . و فاضلتر سنتهاى انفراد وتر است ، [ 325 ] پس دو ركعت بامداد ، پس ديگر رواتب بر تفاوت آن .
بدان كه نفل به اعتبار آن چه تعلق بدان دارد دو قسم است : يكى [ به ] اسباب ، چون خسوف و استسقا . دوم [ به ] اوقات ، و اين سه قسمت مىشود : يكى آن كه به تكرر شب و روز متكرر مىشود ، و دوم به تكرر هفته ، و سوم به تكرر سال . و جمله چهار قسم باشد :
قسم اول - آن چه به تكرر شب و روز متكرر مىشود
( 1 ) و آن هشت است : پنج ، رواتب پنج فريضه ، و سه ديگر نماز چاشت ، و ميان شام و خفتن ، و تهجد .
اول - راتبهء نماز بامداد
( 2 ) و آن دو ركعت است . پيغامبر - عليه السلام - گفت : ركعتا الصّبح خير من الدّنيا و ما فيها . اى ، دو ركعت بامداد به از دنياست و آن چه در آن است . و وقت آن به طلوع صبح صادق در آيد ، و آن صبح مستطير است ، اى در عرض افق پراكنده ، نه مستطيل ، كه در طول افق نمايد بس ، و ادراك آن به مشاهده در اول دشوار است مگر به آموختن منزلهاى ماه . چه ستارگان منازل چشم را ظاهرند ، و طلوع صبح با بعضى از آن پيوسته باشد . و بدان ستارگان ، طلوع صبح بتوان دانست ، و در دو شب از ماه به قمر بتوان دانست ، چه در شب بيست و شش طلوع صبح با طلوع قمر باشد ، و در شب دوازده با غروب آن . غالب اين باشد كه گفته شد . اما در بعضى برجها ، به سبب درازى و كوتاهى مطالع ، تفاوت كند . و شرح آن دراز است . و شناختن منزلهاى ماه مريد را مهم است ، تا بر مقادير وقتهاى شب و بر صبح بدان اطلاع يابد . و وقت آن دو ركعت ، به فوت وقت نماز بامداد فوت شود ، و آن طلوع خورشيد است . و لكن سنت آن است كه پيش از فرض گزارد ، و اگر در مسجد رود و اقامت گفته باشند به فرض مشغول شود .
پيغامبر - عليه السلام - گفت : إذا أقيمت الصّلاة فلا صلوة الاّ المكتوبة . اى ، چون نماز اقامت كردند به هيچ نماز مشغول نبايد شد مگر به فرض . و چون از فرض فارغ شود آن را بگزارد . و درست آن است كه چون پيش از طلوع خورشيد باشد ادا بود ، زيرا كه آن در وقت تابع فرض