و زوال به افزونى سايهء شخصهاى منتصب كه سوى مشرق مايل باشد توان دانست . چه شخص را در حال طلوع سوى مغرب سايه دراز باشد . پس دايما خورشيد در ارتفاع بود و سايه در كمى ، و از جهت مغرب منحرف شود تا خورشيد به نهايت ارتفاع برسد ، و آن قوس نصف النهار باشد ، و نهايت نقصان سايه . و چون خورشيد از نهايت ارتفاع زوال پذيرد سايه زيادت شدن گيرد ، و از آن وقت كه زيادت سايه به حس در توان يافت وقت نماز پيشين در آيد . و بقطع بتوان دانست كه زوال در علم خداى پيش از آن واقع شده باشد ، و لكن تكليف مرتبط نشود مگر به چيزى كه در تحت حس آيد . و آن مقدار [ 327 ] باقى از سايه كه از وى زيادت شدن گيرد ، در زمستان دراز باشد و در تابستان كوتاه . و نهايت درازى او رسيدن خورشيد باشد به اول جدى ، و غايت كوتاهى رسيدن او به اول سرطان . و آن را به اقدام و موازين بتوان دانست .
و از طريقهاى نزديك به تحقيق مر كسى را كه مراعات آن داند كرد [ آن است ] كه قطب شمالى را در شب بنگرد ، و تختهاى مربع بر زمين بنهد - نهادنى هموار - كه يك ضلع از جانب قطب باشد ، چنان كه اگر افتادن سنگى از قطب بر زمين توهم كنى و خطى از مسقط حجر تا ضلعى از تخته كه سوى اوست در خيال آرى ، آن خط بر ضلع بود و [ بر دو ] زاويهء قايمه بايستد ، اى به يكى از دو جانب مايل نباشد . پس عمودى بر تخته بايستانى - ايستانيدنى هموار - در موضع علامت « ه » و آن برابر قطب باشد ، و سايهء او در اول روز مايل باشد به جهت غرب در سمت خط « ا » ، پس دايما ميل مىكند تا منطبق شود بر خط « ب » ، چنان كه اگر سر او را بكشى بر استقامت به مسقط حجر رسد ، و توازى ضلع شرقى و غربى باشد . و به يكى از ايشان مايل نبود .
و چون ميل او به جهت غربى باطل شد ، خورشيد در نهايت ارتفاع باشد . و چون سايه از خطى كه بر تخته است سوى شرق منحرف شد ، زوال باشد . و اين را به حس در توان يافت بتحقيق ، در وقتى كه به اول زوال در علم خداى نزديك باشد . پس بر سر سايه در حال انحراف علامات بايد كرد . و چون سايهء از اين علامت هم چند عمود شود وقت نماز ديگر در آيد . « 278 »
هامش
( 278 ) ترسيم اين ساعت آفتابى - يا وقت نما - در نسخههاى موجود خطى تازى و ترجمهء فارسى احياء علوم الدين دقيق و هماهنگ نيست ، مرتضى زبيدى - شارح دقيق احياء علوم الدين - نيز به آشفتگى اين شكل در نسخههاى مختلف روزگار خود اشاره كرده است ، ما بر اساس شرحى كه در متن آمده است ، شكل درست را رسم كرديم .