امر در آن بر تساهل است . ] پس موسوس را چنان كه نيت ميسر شود بايد كه بدان قناعت كند ، تا آن معتاد شود و وسوسة زايل گردد . و نفس خود را به تحقيق آن مطالبت نكند ، چه تحقيق وسوسة زيادت گرداند . و در فتاوى چند وجه از تحقيق در تفصيل علمها و قصدها كه به نيت متعلق است ياد كردهايم ، كه علما را به معرفت آن حاجت بود ، و اما عامى را شنيدن آن زيان دارد و وسوسة انگيزد . به سبب آن ، آن را بگذاشتيم .
مسئله نبايد كه مقتدى در ركوع و سجود ، و بر آمدن از هر دو ، و ديگر كارها بر امام تقدم نمايد [ 323 ]
( 1 ) و نبايد كه با او برابرى كند ، بل متابع باشد و پسر و اثر او ، چه معنى اقتدا اين است . و اگر عمدا برابرى كند نماز باطل نشود ، چنان كه در پهلوى او ايستد بىتأخر . و اگر به يك ركن تقدم نمايد در بطلان نماز او خلاف است ، و دور نيست كه به بطلان حكم كرده شود ، براى تشبيه آن به تقدم بر امام در موقف ، بل اين اولى ، چه جماعت اقتداى در فعل است نه در موقف . پس تبعيت در فعل مهمتر بود ، و ترك تقدم در موقف براى تسهيل متابعت [ در فعل ] و تحصيل صورت تبعيت شرط است ، چه لايق مقتدى به آن است كه متقدم باشد . پس تقدم را در فعل بر وى هيچ وجهى نبود ، مگر آن كه سهو باشد . و براى اين پيغامبر انكارى عظيم فرموده است و گفته : اما يخشى الّذي يرفع رأسه قبل الامام ان يحوّل اللّه رأسه رأس الحمار ؟ اى ، نترسد كسى كه سر پيش از امام بردارد كه خداى - عز و جل - سر او سر درازگوش گرداند ؟
و اما تأخر [ از او ] به يك ركن نماز را باطل نكند . و آن چنان بود كه امام از ركوع اعتدال كند و مقتدى هنوز ركوع نكرده باشد ، و لكن تأخر تا بدين حد مكروه است ، و اگر امام پيشانى بر زمين نهد و او هنوز به حد راكعان نرسيده باشد نماز باطل شود ، و همچنين اگر در سجدهء دوم پيشانى بر زمين نهد و او هنوز سجدهء اول نكرده باشد .
مسئله بر حاضر شوندهء نماز واجب است كه اگر در نماز از غير خود اسائتى بيند آن را تغير كند و انكار نمايد ،
( 2 ) و اگر از نادانى كرده باشد با وى رفق بر زد « 270 » بياموزد . و از آن جمله راست داشتن
هامش
( 270 ) برزد ، ورزد . در شرح زبيدى : فان صدر عن جهل رفق بالجاهل و علّمه .