فروتنى و زارى و درويشى و پشيمانى است ، و برداشتن دست چنان كه شكم وى سوى روى بود ، و خداى را خواندن ، هر كه اين شرط به جاى نيارد نماز وى ناقص بود .
و در كتب الهى كه بر انبياى متقدم نازل شده است آمده است كه از هر نماز كنندهاى نماز وى قبول نكنم ، و شرف قبول نيابد مگر نماز كسى كه عظمت مرا تواضع نمايد ، و بر من تكبر نكند ، « 21 » ، و درويش گرسنه را طعام دهد .
و پيغامبر - عليه الصلاة و السلام - گفت كه فريضه كردن نماز و فرمودن حج و طواف و اشعار مناسك « 22 » ، نيست مگر براى ذكر حق تعالى . و چون « مذكور » كه مقصود و مطلوب است در دل تو نباشد و عظمت و هيبت نبود ذكر آن را چه قيمت باشد ؟
و گفت : إذا صلّيت صلوة فصلّ صلوة مودّع . اى ، چون نماز گزاردى نماز وداع كننده گزار . اى ، نفس و هوى و عمر خود را وداع كننده و به حضرت مولاى خود شونده « 23 » . چنان كه حق تعالى گفت :
يا أَيُّهَا الْإِنْسانُ إِنَّكَ كادِحٌ إِلى رَبِّكَ كَدْحاً فَمُلاقِيهِ
. « 24 » . اى ، توسّعى نماييد « 25 » زى پروردگار [ 256 ] خود ، و بينندهء او [ أيد ] . و گفت :
وَ اتَّقُوا اللَّهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّكُمْ مُلاقُوهُ
« 26 » . اى ، بترسيد از خداى و بدانيد كه شما وى را بخواهيد ديد .
و پيغامبر - عليه السلام - گفت : من لم تنهه صلوته عن الفحشاء و المنكر لم يزدد من اللّه الاّ بعدا .
اى ، هر كه نماز او از فحشا و منكر او را مانع نباشد ، وى را از خداى جز دورى زيادت نشود . و نماز مناجات است ، و مناجات با غفلت چگونه صورت بندد ؟
و بكر عبد اللّه گفت : اى پسر آدم چون خواهى كه بر مولاى خود بىاذن در روى توانى .
پرسيدند كه آن چگونه باشد ؟ گفت : آبدستى با كمال به جاى آرى و در محراب روى ، بر مولاى خود بىاذن در رفته باشى و بىترجمان سخن گفته . و عايشه - رضى اللّه عنها - گفت : پيغامبر با ما و ما با او حديث گفتيمى ، و چون وقت نماز آمدى ، از مشغولى به عظمت حق تعالى چنان شدى كه گويى ما را نشناخته است و ما او را نشناختهايم .
پيغامبر - عليه السلام - گفت : لا ينظر اللّه تعالى إلى صلوة لا يحضر الرّجل فيها قلبه مع بدنه . اى ، حق تعالى نظر نفرمايد در نمازى كه نماز كننده در آن دل خود با تن خود حاضر نگرداند .
هامش
( 21 ) در شرح زبيدى : ( و لم يتكبّر علىّ ) و نص القوت على خلقى .
( 22 ) اشعار مناسك ، مناسك را آشكار به جاى آوردن .
( 23 ) شونده ، رونده .
( 24 ) انشقاق 84 - 6 .
( 25 ) بكوشيد .
( 26 ) بقره 2 - 223 .