از قدرت به انگشت بدان كنايت فرموده است تا وقع آن در تفهيم كمال قدرت عظيمتر باشد .
و قول حق تعالى :
إِنَّما قَوْلُنا لِشَيْءٍ إِذا أَرَدْناهُ أَنْ نَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ
، « 60 » در كنايت از كمال قدرت ، هم از اين نوع است . چه ظاهر او ممتنع است ، بدانچه خطاب كن اگر پيش از وجود است محال است ، چه معدوم خطاب را فهم نكند تا امتثال نمايد ، و اگر پس از وجود است از تكوين مستغنى باشد . و ليكن چون وقع اين كنايت در تفهيم نهايت قدرت بيشتر بود ، بدان عبارت رفت .
و اما شرعي آن كه راندن او بر ظاهر ممكن باشد و لكن روايتي آيد كه مراد از آن غير ظاهر است . چنان كه در قول حق تعالى :
أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَسالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِها
. « 61 » آمده است كه مراد از آب قرآن است ، و از واديها دلها . و بعضى آن بيشتر احتمال كرده است « 62 » و بعضى كمتر و بعضى هيچ احتمال نكرده است . و كف مثل كفر است كه اگر چه ظاهر شود و بر سر آب [ 176 ] آيد اما ثباتى ندارد ، و هدايت كه مردمان را سود دارد ثابت باشد . و در اين قسم جماعتى تعمق نمودهاند ، و آن چه در آخرت وارد شده است ، از ترازو و صراط و غير آن ، همه را تأويل كردهاند . و آن بدعت است ، چه در آن تأويلات روايتي نيامده است ، و راندن آن بر ظاهر محال نيست ، پس واجب باشد كه بر ظاهر رانده آيد .
قسم چهارم آن كه مردم بر سبيل اجمال چيزى دريابد ، پس از آن بر سبيل تفصيل ، به ذوق و تحقيق ، بدانچه به حال ملابس او شود . « 63 » و اين دو علم متفاوت باشند . و اول چون پوست و ظاهر باشد ، و دوم چون مغز و باطن . و آن چنان باشد كه در چشم آدمى شخصى در تاريكى يا از دور در آيد و او را بدان ، نوع علمى حاصل شود ، و چون اين شخص را در نزديكى يا پس از زوال تاريكى ببيند ، ميان حال اول و حال آخر فرقى يابد ، و آخر ضد اول نباشد ، بل استكمال او بود . و در علم و ايمان و تصديق همچنين باشد ، چه آدمى به وجود عشق و بيمارى و مرگ پيش از وقوع آن تصديق كند ، و لكن تحقق او بدان در حال وقوع كاملتر از تحقق او باشد پيش از وقوع . بل آدمى را در شهوت و عشق و ديگر احوال سه حال متفاوت و سه ادراك متباين است : اول تصديق به وجود آن پيش از وقوع . دوم حال وقوع . و سوم پس از گذشتن آن . چه تحقق تو به گرسنگى
هامش
( 60 ) نحل 16 - 41 .
( 61 ) رعد 13 - 17 .
( 62 ) بعضى از واديها بيشتر از آن نصيب برگرفته است .
( 63 ) در متن عربى : بان يصير حالا ملابسا له ، يعنى ميان حال دريافت اجمالى و تفصيلى فرقى يابد .