اين مقدار در تفهيم معنى لفظ در اين حال بسنده است .
نهم آن است كه اندوهناك و شكسته [ 129 ] و خاموش و چشم در پيش انداخته باشد ،
( 1 ) و اثر ترس در هيئت و جامه و سيرت و حركت و سكون و خاموشى و گويايى وى ظاهر شود . و هيچ نگرندهاى در وى ننگرد كه نه نظر « 368 » او ياد دهندهء خداى باشد ، و صورت او دليل عمل او شود ، چه : الجواد عينه فراره . مثلى مشهور است ، اى ، اسب نيك را عين او به جاى دندان ديدن اوست . چه علماى آخرت به سيما و سكينه و نرمى و تواضع شناخته شوند ، و گفتهاند : حق تعالى هيچ بنده را لباسى خوبتر از لباس فروتنى با سكينه [ تشريف ] نپوشانيده است ، چه آن لباس انبيا و سيماى صديقان و علماست .
و اما در افتادن در سخن و اظهار فصاحت و بسيار خنديدن و تيزى در حركت و سخن ، اين همه از آثار انباردگى و امن و غفلت است از بزرگى عذاب و سختى خشم حق تعالى ، و آن عادت ابناى دنياست كه از خداى غافلند ، نه عادت عالمان به دو . بدانچه عالمان ، چنان كه سهل تسترى گفته است ، سه قسماند : يكى عالم به امر خداى نه به ايام او ، و ايشان فتوى دهندگاناند در حلال و حرام ، و اين علم موجب خشيت نباشد ، و دوم عالماند به خداى نه به امر خداى و نه به ايام او ، و ايشان عموم مؤمنانند ، و سوم عالماند به خداى و به امر خداى و به ايام خداى ، و ايشان صدّيقاناند ، و خشيت و خشوع جز بر ايشان غالب نباشد . و به ايام خداى ، انواع عقوبتهاى غامض و نعمتهاى باطن خواسته است كه بر قرنهاى متقدم و متأخر افاضت فرموده است . و هر كه علم او بدين محيط شود ترس او بسيار باشد و فروتنى او ظاهر .
و عمر - رضى اللّه عنه - گفت : تعلّموا العلم و تعلّموا للعلم السّكينة و الحلم و تواضعوا لمن تتعلّمون [ منه ] و ليتواضع لكم من يتعلّم منكم و لا تكونوا من جبابرة العلماء فلا يقوم علمكم بجهلكم . اى ، علم آموزيد و براى علم سكينه و حلم حاصل كنيد و معلمان را تواضع نماييد و متعلمان بايد كه شما را تواضع كنند و از جباران علما مباشيد كه علم شما [ با ] جهل مقاومت نكند ، اى ، جهل قوىتر از علم شود .
و گفتهاند كه حق تعالى هيچ بنده را علم نداد كه نه بردبارى و فروتنى و خوشخويى با آن ضم
هامش
( 368 ) نظر ، ديدار .