منصب ارشاد بزرگتر از همهء نعمتهاى دنياست . پس هر كه در آن منقاد آرزوى خود باشد از ابناى دنيا بود . و به جهت اين ، ثورى گفت : فتنهء حديث صعبتر از فتنهء اهل و مال و فرزند است . و چگونه بيم فتنهء او نباشد كه خداى - عز و جل - سيد بشر را فرموده است :
وَ لَوْ لا أَنْ ثَبَّتْناكَ لَقَدْ كِدْتَ تَرْكَنُ إِلَيْهِمْ شَيْئاً قَلِيلًا
« 290 » . اگر نه آنستى كه ما تو را ثابت گردانيديم هر آينه نزديك شده بودى كه اندكى بديشان گرايى .
و سهل « 291 » گفت : علم ، همه ، دنياست ، و آخرت عمل است بر آن ، و عمل ، همه ، هباء منثورا است مگر اخلاص . و نيز گفت : مردمان مردگانند مگر علما ، و علما مستانند مگر عاملان ، و عاملان مغرورند مگر مخلصان ، و مخلصان در ترساند تا خاتمت چه باشد . و بو سليمان دارانى « 292 » گفت : چون مرد حديث طلبد ، يا متأهل شود ، يا در طلب معاش سفر كند ، هر آينه به دنيا گراييده باشد . و به طلب حديث اسنادهاى عالى خواسته است ، يا طلب حديثى كه در راه آخرت بدان حاجت نبود . و عيسى - عليه السلام - گفت : چگونه [ از ] اهل علم باشد كسى كه [ مىداند ] به آخرت بايد رفت ، و او به دنيا اقبال نمايد ؟ و چگونه عالم باشد كسى كه سخن براى اخبار طلبد نه براى عمل ؟ و صالح حسّان بصرى « 293 » گفت : مشايخ را يافتم كه از فاسق عالم به سنت باز داشت خواستندى به خداى - عز و جل . و بو هريره از پيغامبر روايت كرد كه من طلب علما ممّا يبتغى به وجه اللّه ليصيب به غرضا من الدّنيا لم يجد عرف الجنّة يوم القيامة . اى ، هر كه علمى طلبد از علمها كه بدان رضاى خداى طلبند تا بدان غرضى از دنيا حاصل كند ، روز قيامت بوى بهشت نيابد .
و حق تعالى علماى بد را صفت كرده است بدانچه دنيا به واسطهء علم خورند ، و علماى آخرت را به خشوع و زهد . چنان كه در علماى دنيا گفت :
وَ إِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ ، [ 104 ] وَ لا تَكْتُمُونَهُ فَنَبَذُوهُ وَراءَ ظُهُورِهِمْ وَ اشْتَرَوْا بِهِ ثَمَناً قَلِيلًا فَبِئْسَ ما يَشْتَرُونَ
. « 294 » و در علماى آخرت فرمود :
وَ إِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ لَمَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَ ما أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ وَ ما أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ خاشِعِينَ لِلَّهِ لا يَشْتَرُونَ بِآياتِ اللَّهِ ثَمَناً قَلِيلًا أُولئِكَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ
« 295 » . و يكى از سلف گفت : حشر علما
هامش
( 290 ) إسراء 17 - 74 .
( 291 ) ابو محمد سهل به عبد اللَّه تسترى ، متوفى در 283 و به قولى 273 ه .
( 292 ) ابو سليمان عبد الرحمن بن احمد بن عطية الداراني .
( 293 ) در شرح زبيدى : ( و قال صالح بن حسّان ) ابو الحرث ( البصري ) كذا في النسخ و الصواب النّضرى بفتح النون و الضاد المعجمة المحركة منسوب إلى بنى النضير .
( 294 ) آل عمران 3 - 187 .
( 295 ) آل عمران