ضدّاناند ، و چون دو انباغاند « 280 » كه هر گاه يكى را خشنود كنى ديگرى را آزرده باشى ، و چون دو پلهء ترازواند كه چون يكى گران شود ديگرى سبك گردد ، و چون مشرق و مغربند كه اگر به يكى نزديك شوى از ديگرى دور باشى ، و چون دو قدحاند كه يكى پر باشد و ديگرى تهى ، و به اندازهء آن چه از پر در تهى ريزى از پر كم شود . چه هر كه حقارت و تيرگى دنيا ، و آميختگى لذت آن به درد ، و ناپايدارى آن چه از اوصافى باشد نداند ، او فاسد العقل است ، چه مشاهده و تجربه بدان راه مىنمايد . و كسى كه عقل ندارد چگونه از علما باشد ؟ و هر كه بزرگى كار آخرت و هميشگى آن نداند او كافرى مسلوب الايمان است . پس كسى كه ايمان ندارد چگونه از علما بود ؟ و هر كه ضديت دنيا و آخرت نداند ، و فهم نكند كه جمع [ 102 ] ميان ايشان طمعى كاذب است ، به شريعت كل انبيا جاهل است ، بل به قرآن - من اوّله إلى آخره - كافر . پس او را چگونه از زمرهء علما توان شمرد ؟ و هر كه جملهء اين بداند ، پس آخرت را بر دنيا اختيار نكند ، او أسير شيطان است ، و شهوت وى را هلاك كرده است ، و بدبختى بر وى غالب گشته . پس كسى كه درجهء وى اين باشد چگونه وى را از علما توان گرفت .
و در اخبار داود است - حكاية عن اللّه - كه كمتر چيزى كه با عالم كنم - چون شهوت خود را بر دوستى من برگزيند - آن است كه از مناجات لذيذ خود وى را محروم گردانم . اى داود ، از من مپرس عالمى را « 281 » كه مست دنياست ، كه تو را از راه دوستى من بگردانيد ، ايشان بر بندگان من راه مىزنند . اى داود ، چون جويندهء مرا ببينى خدمتكار او شو . اى داود ، هر كه گريختهاى را به من باز آرد نام او در جريدهء اعمال گهبد « 282 » ثبت فرماييم ، و هر كه را اين نام معيّن فرموديم هرگز او را عذاب نكنيم . و به جهت اين ، حسن « 283 » گفت : عقوبت عالمان مردن دل است ، و مردن دل جستن دنياست به عمل آخرت . و براى اين يحيى بن معاذ رازى گفت : فرّ و بهاى علم و حكمت نرود ، مگر چون بدان دنيا طلبى .
و عمر - رضى اللّه عنه - گفت : إذا رأيتم العالم محبّا للدّنيا فاتّهموه على دينكم فانّ كلّ محبّ يخوض فيما احبّ . چون عالم را محب دنيا بينيد در دين خود وى را متهم داريد . اى ، به زودى [ بر وى ] اعتماد مكنيد ، چه خوض هر محبّى در محبوب وى باشد . و مالك دينار گفت : در بعضى كتب
هامش
( 280 ) انباغ ، هوو .
( 281 ) دربارهء عالمى .
( 282 ) گهبد ( معرب آن جهبذ ) ، نقاد آگاه دانا .
( 283 ) شرح زبيدى : حسن بن على بن ابى طالب ، و نزديكتر به واقع آن است كه قول حسن بصرى باشد .